Home > > Straatmeubilair in een ander licht

Straatmeubilair in een ander licht

Amsterdam - Van straatmeubilair ligt niemand wakker. Brievenbussen, prullenbakken, fietsenrekken en eindeloze rijen paaltjes: meestal loop je eraan voorbij zonder ernaar te kijken. Op zich is dat vreemd. Per slot van rekening gaat het om voorwerpen die we iedere dag om ons heen zien in de openbare ruimte. Aan de andere kant is het best verklaarbaar: het straatmeubilair waarmee we over het algemeen worden afgescheept blinkt niet uit in schoonheid, vaak zelfs niet eens in doelmatigheid. Vandaar dat je zelden iemand in amechtige bewondering bij een straatlantaarn ziet stilstaan.

Dat het ook anders kan is te zien in de Spaarndammerbuurt. In de tuin van museum Het Schip is eind mei een kleine expositie geopend van straatmeubilair in de stijl van de Amsterdamse School. Vanaf het terras kun je er onder het genot van een kop koffie kijken naar voorwerpen die voor een groot deel uit het straatbeeld verdwenen zijn: prachtig gestileerde lantaarnpalen, brandmelders, de oude cilindrische afvalbakken, de zware gietijzeren splitskasten van het GEB en de blauwe bussen van de Gemeentegiro.
In de jaren '10 en '20 van de vorige eeuw viel in Amsterdam een aantal belangrijke ontwikkelingen samen. In de eerste plaats was de gemeente, in het kader van de woningwet van 1901, min of meer gedwongen om op grote schaal de bouw van kwalitatief hoogwaardige woningen te bevorderen. Daarnaast werd het grondgebied van de gemeente, door de annexatie van vijf buurgemeenten in Noord, West en Oost, in 1921 bijna verviervoudigd. Hierdoor werd een grote hoeveelheid goedkope bouwgrond beschikbaar. Bovendien werd de stad in die tijd geregeerd door energieke bestuurders als de SDAP-wethouders Wibaut en De Miranda, die koste wat kost wilden investeren in woningbouw.



Rond diezelfde tijd ontwikkelde een aantal relatief jonge architecten, aangevoerd door Jan van der Mey, Michel de Klerk en P.L. Kramer, een plastische, expressionistische bouwstijl die de geschiedenis in zou gaan als de Amsterdamse School. Door de enorme uitbreidingsplannen van de gemeente kregen deze architecten de unieke kans om hun stempel te drukken op een groot deel van de stad, niet alleen op de gebouwen, maar ook op het straatmeubilair.



Bij het bekijken van de in de museumtuin tentoongestelde voorwerpen valt vooral op met hoeveel zorg ze ontworpen zijn. Natuurlijk: straatmeubilair is een noodzakelijk kwaad. In een zorgvuldig gepland straatbeeld kan een afvalbak of reclamezuil verschrikkelijk op de zenuwen gaan werken. En een tot in de puntjes uitgedokterd ontwerp voor een huizenblok kan zomaar worden verpest door een achteloos tegen de gevel geplaatste schakelkast. Maar de in de Spaarndammerbuurt tentoongestelde ontwerpen kunnen, zelfs 85 jaar na dato, nog altijd worden omschreven als 'decoratief' of 'met zorg ontworpen'. Daarmee staan ze in schril contrast tot de functionalistische eenheidsbagger die na de oorlog in onze straten is neergekwakt.

Bij de Amsterdamse uitbreidingen van voor de oorlog werd veel aandacht besteed aan een verzorgd straatbeeld, waarin esthetisch verantwoorde objecten in nauwe onderlinge samenhang werden neergezet. Ook in de eerste vier decennia na de oorlog zijn in Amsterdam grote uitbreidingen gerealiseerd. Maar het idee dat nieuwe wijken niet alleen doelmatig, maar ook mooi mochten zijn, schijnt al bij de aanleg van de Westelijke Tuinsteden te zijn losgelaten. En hoewel er sinds de jaren '90 eindelijk weer eens fraaie gebouwen worden neergezet, blijft het armoe troef wat het straatmeubilair betreft. Zelfs de aanleg van IJburg, toch een van de grootste stadsuitbreidingen van de afgelopen decennia, heeft hierop geen gunstige invloed gehad.



Als voorbeeld voor het contrast tussen voor- en na-oorlogs ontwerp kunnen we twee lantaarnpalen vergelijken. De ene paal staat in de museumtuin van Het Schip. Hij is ontworpen door de architect P.L. Kramer, als onderdeel van één van de 400 bruggen die hij in Amsterdam ontwierp. Het is een fraaie, wigvormige matglazen lantaarn in een glimmend koperen lijst, aan een sierlijk bewerkte houten paal. Natuurlijk is zo'n straatlantaarn allerminst vandalismebestendig. Maar vermoedelijk wekt hij ook minder vernielzucht op dan moderne lantaarnpalen.

De andere lantaarnpaal is de overbekende paalkoparmatuur van Friso Kramer. Inderdaad, de zoon van. Het model is van een soort functionele oervorm: rechttoe, rechtaan, paal, conisch armatuur, deksel, klaar. Het is niet fraai, het is niet eens lelijk. Het is kleurloos, saai en onopvallend, behalve misschien op druilerige najaarsdagen, wanneer de massale aanwezigheid ervan de depressie tot stormkracht doet aanwakkeren.

Is Friso Kramer nu een mindere ontwerper dan zijn vader? Nee. Sterker nog: hij is een goed en succesvol ontwerper. Maar wel een ontwerper in een tijdsgewricht waarin lokale overheden andere eisen stellen dan ten tijde van de Amsterdamse School. Zijn lantaarnpaal, die de enigszins futloze naam Industria 2000 draagt, is eenvoudig en goedkoop te produceren. Sinds 1960 zijn er ruim een half miljoen van gemaakt. Bij honderdduizenden verlichten ze onze straten, pleinen en perken.

En weet u wat het erge is? Ze zijn niet kapot te krijgen. Geloof me, ik heb het geprobeerd. Want vlak naast mijn huis staat zo'n onding. Nacht in, nacht uit werpt het zijn naargeestige licht door mijn slaapkamerraam naar binnen. Daar helpen geen gordijnen aan. En eeuh... Verdomd, nou je 't zegt... Lezer, neem me niet kwalijk. Vergeet wat ik aan het begin van dit stuk beweerd heb. Er ligt wel degelijk iemand wakker van straatmeubilair.

Museum Het Schip
Spaarndammerplantsoen 140
1013 XT Amsterdam
020 4182885

Geopend wo. t/m zo. 13.00 t/m 17.00 of op afspraak.

www.hetschip.nl

De straatmeubilairtentoonstelling [3x woordwaarde] bevindt zich in de tuin van de lunchroom, Oostzaanstraat 28.

23 reacties op "Straatmeubilair in een ander licht"

Metten
-1-  Metten:
Grappig, bij mij in de straat zijn ze die Industria 2000 krengen net aan het vervangen. Wat er voor in de plaats komt is helaas niet veel knapper (een bol met een 'hoed' op een vergelijkbare paal) en past evenzeer niet in het straatbeeld.

Het zou in de huidige designcultuur toch mogelijk moeten zijn om mooie palen neer te zetten?
Arnoud de Jong
Weet je wel zeker dat die Industria 2000 sinds 1960 is neergezet? Volgens mij is dat een stuk later, want in mijn herinnering stonden er eerst andere modellen.
Ik heb even gezocht in het stadsarchief en daar staat onder de foto van de Industria 2000 het model dat (zeker) in de jaren zestig werd gebruikt in de westelijke tuinsteden.
http://tinyurl.com/6mb7xk
Op een foto bóven die Industria staat zelfs het type dat aanvankelijk is neergezet, toen de huizen werden gebouwd.
Ik trof dat model aan op een foto van mijn straat uit 1960.
Nel de Jager
-3-  Nel de Jager:
Er staan zo her en der in Amsterdam nog hele mooie oude lantarenpalen. Op de Eenhoornsluis (brug in het midden van Haarlemmerdijk en Haarlemmestraat) staat nog een fraaie oude bijna jugendstil lantaarnpaal. Erg verwaarloosd, dat wel. Deze gaan ze nu in oorspronkelijke staat herstellen. Komt ook de originele oude klok (wordt nu gereviseerd) ook weer terug. Maar, Amsterdam en dan zeker het Centrum zou inderdaad wat mooier straatmeubilair mogen neerzetten (uniform), zeker met de status beschermd stadsgezicht maar ook als het streven erop gericht is op de Unescolijst te komen.
Jorrit
-4-  Jorrit:
Er is een actie geweest voor de terugkeer van de Kroonlantaarn. Dit kan je nog zien aan het proefstukje aan de reguliersgracht. Als het goed is zouden deze palen gedurende 2008 langzaam overal geplaatst worden (maar vooralsnog natuurlijk nog geen enkel teken van leven, zal eens niet zo zijn voor leuke ideeen).

Het probleem met die nieuwe palen zijn overigens wel dat het licht wat er vanaf komt echt afschuwelijk lelijk is, en de grachten er bekaaid vanaf laten komen. Het is WIT licht, wie dat verzonnen heeft is te ver doorgeschoten in zijn veiligheidsgedachte waanzin in mijn ogen.
Bart
-5-  Bart:
Vroeger (sinds 2 jaar woon ik in Lelystad)ondervond ik jarenlang ernstige overlast van het gruwelijk ontworpen(!?)soort lantaarns in de Govert Flinck: grote bakken met natriumlampen -oranje, net als op de snelwegen- opgehangen aan kabels ter hoogte van de ramen van 1-hoog, dus altijd s'nachts de gordijnen dicht, anders leek het of je vergeten was het licht uit te doen... Deze ondingen waren de vervanging voor de zeer prettig licht gevende lantarens op paal van het type 'Jugendstil', zeg maar omgebouwde gaslantarens. Deze stonden om en om in de Govert Flinckstraat toe ik er kwam wonen in de 70'er jaren.
Wie schetst mijn verbazing dat ik na enige nachten verblijven in m'n nieuwe huis in Lelystad moest constateren dat de straatlantaren-terreur niet was verminderd: er bleek een echte Friso Kramer in, nou ja, direct naast mijn achtertuin in de brandgang te staan! Met alle gevolgen van dien: weer s'nachts wakker worden omdat je denkt dat het al ochtend is. Ik was het na een paar nachten zat, heb de 'F.K.' duchtig toegesproken met een spuitbus aluminiumverf vanaf een laddertje, en sindsdien laat hij zijn licht uitsluitend bij de achterburen in de tuin schijnen..
Helaas, heel Lelystad is volgeplemt met dit soort 'monsters', en in heel veel andere nederlandse gemeenten struikelt men, soms letterlijk, over deze paal. Het wordt tijd voor actie tegen de 'Industria 2000', een naar mijn mening heel slecht ontwerp, omdat het licht niet naar beneden schijnt, wat logisch lijkt, maar vooral opzij, zelfs omhoog, als de lamp niet goed gemonteerd is!
Dit ontwerp is inmiddels lang over de houdbaarheidsdatum heen, en dient daarom op korte termijn uit het nederlandse woonlandschap verwijderd te worden! Wat niet wil zeggen dat sommige recentere ontwerpen ook niet naar de afvalcontainer dienen doorverwezen te worden, vaak wordt een ontwerp niet beoordeeld op kwaliteit, maar uitsluitend op zgn. 'design', dan zijn er meestal beunhazen aan het werk geweest. Ik zou willen dat sommige lantarenontwerpen van de A'damse school of uit de tijd van Berlage nu gewoon weer in productie genomen zouden worden, gewoon een gietmal namaken, andere lamp erin en produceren maar..
En tot slot: waar is die gigantische hoeveelheid straatverlichting in het holst van de nacht voor nodig? Laten we mensen lekker hun nachtrust gunnen!
Bart
-6-  Bart:
En Metten, die 'paal met die hoed erop' staat ook overal in Lelystad, nl. langs de vrijliggende fietspaden en voldoet, noch qua vorm, en vooral noch qua lichtopbrengst -verstrooing- aan de wensen van de gemiddelde fietser.. Ook naar de prullenbak met dit gedrocht!
Sander Sloots
-7-  Sander Sloots:
Sorry maar ik ben het niet mee eens. Depressief wordt ik er niet van. Ik vind de paal/armatuur van Friso Kramer absoluut niet lelijk. Het is misschien wat saai doordat je dat ding werkelijk overal tegenkomt maar dat kan je natuurlijk niet het ontwerp kwalijk nemen.

De Industria 2000 is trouwens een afgeleide van het ontwerp van Friso Kramer. Het armatuur was ontworpen in opdracht van de gemeente Den Haag in 1960 en had een melkwitte kap. Die gestructureerde kap is een verandering van begin jaren 80.
De lantaarnpaal van Friso Kramer is voor mij eigenlijk “de” lantaarnpaal. Ik ben er mee opgegroeid en mij nostalgische gevoelens oproepen in plaats van afkeer, dat heb ik trouwens met meer ontwerpen uit die tijd. Ik heb weer niks met die klassieke modellen langs de grachten of die staan in oude binnensteden. Persoonlijk vind ik veel ervan lelijk omdat ik niet houd van tierelantijntjes. Ontwerpen van de Amsterdamse School vind ik dan weer wel mooi omdat het toch duidelijke structuren heeft.

De armaturen waarover Metten het heeft zijn zogenaamde Holbeinarmaturen. Een ontwerp uit de jaren 50 wat nu in sommige straten weer hergeplaatst wordt. Het wordt gemaakt door het bedrijf Lightronics onder de naam Hogro HBN.

Tsja dat geklaag over lichthinder. Ik heb ook Industria 2000 armaturen op palen in mijn straat maar last heb ik er niet van. Daar heb je gordijnen voor. Was geluidshinder maar ook zo makkelijk op te lossen ;-)
Sander Sloots
-8-  Sander Sloots:
Aanvulling op het bericht van Arnout de Jong. Dat armatuur is geen Friso Kramer maar lijkt me eerder een oude vorm van het Hogro GBM armatuur. De oude vorm van Friso Kramer [url=http://upload.wikimedia.org...]zag er zou uit[/url].
Bart
-9-  Bart:
@ Sander Sloots: als je in 'het buitengebied' woont, wil je ook graag s'avonds in je tuin kunnen zitten met bijv. een kaarsje aan, of een klein vuurtje en geen grote FK achter de heg, zodat je om 02.00 uur de krant nog kunt lezen in de zitkuil!
Overigens heb ik weer geen last van geluidshinder ;-)
Bart (uit Lelystad)
-10-  Bart (uit Lelystad):
dus @Sander Sloots: Volgens jouw fototo/Wikipedia staat een echte FK op 10 cm van mijn schutting...
Gelukkig is hij inmiddels defect en de gem. Lelystad is niet zo snel met vervangen..
Sander Sloots
-11-  Sander Sloots:
@ Bart

Het echte Friso Kramer armatuur wordt sinds 1974 niet meer gemaakt zoals op de foto. Industria heeft het ontwerp iets gewijzigd, eerst had dat gewijzigde ontwerp net als de oude een melkwitte lichtkap en ergens begin jaren 80 kwam die overbekende versie met de gestructureerde kap. Dat laatste was trouwens tegen het orginele ontwerp van Kramer in. Die had juist een melkwitte kap gekozen omdat hij een hekel had aan dat lichtbronnen bij straatverlichting in zijn ogen scheen.

Ik snap verder je punt maar we leven met 16 miljoen Nederlander op een hele kleine oppervlak en er zal altijd wel iemand zijn die ergens last van heeft waar anderen weer hun schouders over ophalen. Ik kom ook genoeg berichten tegen dat mensen weer klagen over te weinig straatverlichting. Het is ook nooit goed ;-)
Je kan de gemeente ook vragen of er een afscherming aan jou kant in het armatuur geplaatst kan worden.
Paul Diderich
-12-  Paul Diderich:
Misschien niet een echte reactie op lantaarnpalen. Ik ben op zoek naar zo'n lievelijke 'drinkpaal' (ik noem hem maar even zo, want een echte naam ervoor ken ik niet). Er stond er bijvoorbeeld een op het eind van de Admiraal de Ruyterweg, hoek Haarlemmerweg. Je kon op heen- dan wel terugreis naar het geliefde Zandvoort een slok water genieten. Fantastische service!
engine 54
-13-  engine 54:
Er zijn er genoeg Paul.
In het Vondelpark, Het Amsterdamse Bos bij de roeibaan, naast de Westerkerk, Basisweg, Mercatorplein. om maar een paar voorbeelden te geven.
Webby Photodam
-14-  Webby Photodam:
Mijn vader zaliger groeide op in de Zaanstraat, in 'Het Schip'. Ik heb het museum en de museumwoning pas geleden bezocht en het was net alsof ik weer een kleine jongen was en bij mijn opa en oma op bezoek was, geweldig!

Over die lantaarns:
De lantaarnpaal die bij ons in de Van Oldenbarneveldtstraat stond was deze: http://beeldbank.amsterdam.... Ook een leuke want je kon je eigen (of die van een ander!) fiets erin hangen!

Later hebben ze er een kap omheen gemaakt zodat het licht beter verspreid werd.

Ik woonde daarna in Bos en Lommer en daar hadden ze een 'rondere' variant van de lantaarnpaal die hierboven beschreven wordt en deze was best mooi, zeker voor die tijd!(http://beeldbank.amsterdam....)

Tja, de tijd gaat maar voort. Nu moeten de lantaarnpalen alleen maar energiezuinig zijn...
Mies
-15-  Mies:
Friso kramer “de” lantarenpaaal?
Zette men heel nederland maar vol met de oude Philips Sora lantarenpalen. Dat waren pas juweeltjes...
Bart
-16-  Bart:
Omdat de discussie blijkbaar nog steeds speelt: @Sander Sloots, onze huizenin Lelystad zijn uit 1972, dus het zijn (helaas) echte Friso Kramers!
De kappen zijn door de gemeente in de jaren '90 vervangen door glashelder perspex, waardoor de hele buurt kon 'meegenieten' van de verbluffende lichtopbrengst...
Terug naar nu: er is helaas nog geen lantaarnpaal die én mooi licht geeft, én energiezuinig is, én ook nog visueel acceptabel (de TU-Delft heeft jaren lopen klunzen!!!). Zie ook de discussie over de Berlijner Gaslantaarn, zeker nog steeds in gebruik!
De eerste ontwerper van een energiezuinige, onderhoudsvrije en vooral visueel aantrekelijke (gelig licht, dat maakt mensen minder agressief s'nachts!!)lantaarnpaal, moet helaas nog gevonden worden...
Walther Schoonenberg
-17-  Walther Schoonenberg:
Ook kleine details zijn waardevol. Wij hebben bijvoorbeeld voor elkaar gekregen dat de gemeente niet klakkeloos de kabelkastjes in Amsterdam School-stijl verwijdert. Zie:
http://www.amsterdamsebinne...
Eem voorbeeld is hier:
http://www.amsterdamsebinne...
Van de op straat staande kabel- en splitskasten bestaan nu nog zeven verschillende typen, vier in Amsterdamse-School-stijl en drie typen die neoclassicistisch zijn vormgegeven, met een basement als voet en als bekroning een tympaantje. Aan de gevels zijn vier verschillende soorten schakelkastjes te onderscheiden. In totaal vonden wij nog 60 historische kabelkasten, bijna 300 historische schakelkastjes en 500 historische ophangpunten voor de straatverlichting die met behulp van spandraden aan gevels is bevestigd. Al deze verschillende typen heeft hij opgemeten, uitgetekend en gelocaliseerd. Van sommige schakelkastjes zijn nog maar enkele exemplaren in de binnenstad te vinden en van drie typen kabelkasten uit ca. 1900 bestaat nog maar één exemplaar.
henkie
-18-  henkie:
Overal in de wereld proberen ze oude steden een warme uitstraling te geven met bijpassend straat meubilair.

Kom je in Amsterdam zie je op het damrak, rokin, nieuwmarkt: goude roze en mintgroene gedrochten.
Amsterdam wat een stad met Allure
Walther Schoonenberg
-19-  Walther Schoonenberg:
@Henkie, die gedrochten gaan weg bij de volgende herinrichting.
Walther Schoonenberg
-20-  Walther Schoonenberg:
Beste Jorrit, inderdaad, ik ben destijds in 1998 begonnen met de actie voor de terugkeer van de originele kroonlantaarn op de bestaande lantaarnpalen model 1883 die nog overal langs de grachten staan maar waarop sinds de jaren zeventig een lelijk plastic kapje zit met ditto lelijk oranje natriumlicht. Dat heeft geleid tot de oprichting van het Kroonlantaarncomité in 2000 en een spetterende actie met steun van vele prominenten. Het resultaat is in 2006 bereikt toen de deelraad besloot om overal op de hoofdgrachten kroonlantaarns te plaatsen en elders in de binnenstad Ritterlantaarns. Beide lantaarns zijn replica's van laat-negentiende-eeuwse gaslantaarns. De gemeente heeft van de gelegenheid gebruik gemaakt om tegelijkertijd ook de lampen zelf aan de eisen van de tijd aan te passen, dat wil zeggen energiezuinig en met voldoende sterkte zodat de sociale veiligheid op straat wordt vergroot. Het is nu technisch mogelijk energiezuinig wit licht te hebben, wat in de jaren zeventig nog niet mogelijk was (toen werd het het oranje natriumlicht dat we ook kennen van de snelweg). Er is een flinke discussie geweest tussen de gemeente en het Kroonlantaarncomité over de lichtsterkte en de kleur van het licht en het resultaat is een compromis: minder sterk dan ze eerst wilde en warm-witter. Het nieuwe licht is daardoor nog steeds onder de landelijke wettelijke eisen, maar meer zo onacceptabel zijn in een beschermd stadsgezicht. De kleur is champagnewit, ongeveer 3000 Kelvin. Dat is bij lange na niet zo wit als bijvoorbeeld TL-licht, maar inderdaad veel witter dan het oude oranje licht. Ik vind dat fraaier dan oranje licht.
De eerste kroonlantaarns en Ritterlantaarns zijn inmiddels geplaatst, op de Keizersgracht bij de Herenstraat en op de Nieuwe Heren- en Keizersgracht. Ritterlantaarns zijn al te zien op de Raamgracht en op de Grimburgwal. De vervanging van alle lantaarns gaat minimaal zeven jaar duren, niet vier jaar wat wij eerst dachten en hoopten. Meer lezen: http://www.kroonlantaarn.nl.
Walther Schoonenberg
-21-  Walther Schoonenberg:
Ik bedoel: http://www.kroonlantaarn.nl
Guust flater
-22-  Guust flater:
amsterdam ook vol zetten met sora's....
model 1973...wat een plaatjes
Yvon
-23-  Yvon:
Wie weet waar al die oranje rechthoekige lampen met tramnummeropdruk op de abris in Amsterdam zijn gebleven. Ik ben een tijd niet in Amsterdam geweest of heb even niet opgelet en zag deze week pas dat ze allemaal weg zijn. GVB stuurt mij naar De Caux en De Caux zegt dat ik toch echt bij GVB moet zijn. Ik krijg almaar zo´n dame die mij tickets wil verkopen en geen lampen. Wie geeft mij een tip?

Reageren?  

Lees vooraf even de regels voor discussies op Amsterdam Centraal door.

Eigen afbeelding bij reacties? Ga naar gravatar.com en meld je aan met het mailadres dat je ook hier voor reacties gebruikt.

(verschijnt niet online, is nodig voor gravatar afbeelding)
(optioneel veld)
Om geautomatiseerde spamreacties te voorkomen, wordt u gevraagd deze simpele vraag te beantwoorden.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.