Home > > Het 'aadsel van de ve'dwenen medeklinke'

Het 'aadsel van de ve'dwenen medeklinke'

Amsterdam - Al jaren maken politici, taalwetenschappers en onderwijskundigen zich ongerust over het taalvermogen van kinderen in onze achterstandswijken. En terecht. Wie in Zuidoost of Slotervaart in de metro zit moet zijn uiterste best doen om de kinderen te verstaan. Op z'n best produceren ze een soort pidgin, dat een vage verwantschap met Nederlands vertoont. De grammatica is tot op het bot gestript, de actieve woordenschat schommelt rond de 500 woorden (waaronder een kleine 350 krachttermen) en aan ingewikkelde kwesties als het verschil tussen de en het wordt liever helemaal voorbijgegaan. Constructies als 'Ik zeg je die meisje zoende dat jongen!' zijn meer regel dan uitzondering.

Het is verleidelijk om te denken dat zulk taalgebruik alleen onder allochtone jongeren voorkomt. Maar ook onder kinderen die bleek zijn als versgevallen sneeuw is het schering en inslag. Het is soms net of je naar een heel nest Joran van der Slootjes zit te luisteren. Coño, je weet toch? Blijkbaar hebben onderwijzers het zo druk met vrije expressie en wereldoriëntatie, dat ze aan het corrigeren van kromtaal niet meer toekomen. Of misschien weten ze gewoon niet beter. Al het politiek correct geleuter ten spijt, bestaat er in deze een duidelijk verschil tussen Nieuw-West en Oud-Zuid, tussen zwarte en witte scholen. Maar waar slechts weinig mensen bij stilstaan, is dat ook op de witte scholen een enorm taalprobleem woekert, zij het van geheel andere aard.
Het Nederlands, ik bedoel de taal die tot een jaar of 15 geleden als standaardnederlands werd beschouwd, onderscheidde zich van talen in de ons omringende landen door schuurpapieren gutturalen en een krachtig rollende (of alveolaire) R. De afgelopen jaren raakt die R langzaam maar zeker uit de standaardtaal verdrongen. Taalkundigen onderscheiden in het Nederlands niet minder dan 12 manieren om de R uit te spreken, meer dan in enig ander taalgebied.

Tussen al die R-varianten is het vooral de opkomst van de velaire, vloeiende of 'Gooise' R die opvalt. De Gooise R is een ondefinieerbare klank, of liever gezegd: het is bijna ondoenlijk om hem fonetisch weer te geven. Het geluid houdt het midden tussen een e, een o, een w of een j, maar kan net zo goed worden gespeld als 'hawaï': 'Ehawaï zijn in Amstehawaïdam meehawaï en meehawaï eehawaïstejaahawaïs die de ehawaï niet kunnen uitspgeken.'

De naam zegt het eigenlijk al: nog niet eens zo heel lang geleden werd de Gooise R bijna uitsluitend gebezigd in het Gooi. Natuurlijk zijn er andere streken waar met een velaire R gesproken wordt - denk aan Leiden of Rotterdam - maar de teloorgang van de rollende R in het standaardnederlands is ingezet tussen Vecht en Eem. De vloeiende R maakt geen deel uit van het oorspronkelijk Goois accent, maar behoort tot het geaffecteerde sociolect van de villabewoners.

Natuurlijk zijn radio en televisie van oudsher in het Gooi gecentraliseerd, maar toch is het opmerkelijk dat juist een accent uit die regio zo'n enorme invloed heeft op de uitspraak van het Nederlands. Artiesten, presentatoren en diskjockeys worden immers ook in andere streken geronseld. Een algemeen aanvaarde theorie is dat de proliferatie van de Gooise R is ingezet door de liedjes van Kinderen voor Kinderen. Toen de VARA in de jaren '80 met de opzet van dat kinderkoor begon, was het de bedoeling dat de deelnemende kinderen in het hele land zouden worden gerekruteerd. Maar al na korte tijd werd 'uit praktische overwegingen' besloten om alleen nog kinderen te werven die op beperkte afstand van de studio woonden.

De gevolgen waren desastreus: door de enorme populariteit van het koor waren de aanstellerige erretjes van de kindsterretjes al snel niet meer van de radio weg te branden. En hoewel de initiële reacties op het Gooise accent varieerden van lacherig tot ronduit geïrriteerd, begonnen meisjes uit het hele land al snel met het nabauwen van de kinderen uit Laren, Bussum, Blaricum en Baarn. Waarom hun opvoeders het verminken van de R niet onmiddellijk hebben gecorrigeerd zal wel altijd een raadsel blijven. Kinderen die problemen hebben met het uitspreken van (bijvoorbeeld) de S, de K of de W worden zonder verwijl naar een logopedist, orthodontist of gedragstherapeut gestuurd. Maar met de R mag blijkbaar straffeloos worden gesold.

Het is opvallend dat de Gooise R nog altijd voornamelijk door meisjes en jonge vrouwen wordt gebezigd. Maar daar komt snel verandering in. Want de meisjes die twintig, vijfentwintig jaar geleden naar Kinderen voor Kinderen luisterden zijn inmiddels zelf moeder [moedow] geworden. En om de een of andere reden lijkt een flink deel van hen zich te hebben gevestigd in de Amsterdamse Grachtengordel, de Jordaan of de Stadionbuurt. Elke werkdag brengen ze met bakfietsen of terreinwagens hun kroost, jongens én meisjes, naar dure kinderdagverblijven en witte scholen, waar de Gooise R tot norm verheven is. De schooljuffrouwen doen niets om de uitspraak te corrigeren: ook zij zijn met Kinderen voor Kinderen opgegroeid. Ze weten niet beter.

De ouders, de kinderen en de onderwijzers: stuk voor stuk kijken ze 's avonds naar televisiezenders waarop presentatrices, nieuwslezers en soapkippen (actgices zeggen ze zelf, maar actrices krijgen spraakles) de Hollandse R geweld aandoen. En nog ieder jaar brengt Kinderen voor Kinderen een nieuwe plaat uit. Ik zal eerlijk zijn: een hele klas vol Danny de Munkjes is ook niet om aan te horen. Maar dat Gooise gewauwel trekt diepe krassen in de ziel. Amsterdam, dat mooie, oude bolwerk van de alveolaire R, valt in razend tempo ten prooi aan een gemakzuchtig en geaffecteerd spraakgebrek.

De rollende R wordt meer en meer teruggedrongen naar een paar enclaves in de Kop van Noord-Holland. Nu wil een gelukkig toeval dat ik zelf uit die barre streek afkomstig ben. Ik mag dus worden beschouwd als een autoriteit op het gebied van de rollende R. En omdat ik de beroerdste niet ben wil ik opvoeders, onderwijzers en de gemeente geheel kosteloos van advies dienen over het behoud van deze fraaie, oerhollandse medeklinker.

Ik had niet gedacht dat ik het mezelf ooit zou horen zeggen, maar de oplossing moet worden gezocht in de sport. In het schoolzwemmen, om dodelijk precies te zijn. En dan bedoel ik niet schoolzwemmen op z'n Amsterdams, in een overdekt subtropisch zwemparadijs met water van tegen de 30 graden, warme bubbelbaden en kokend hete douches. Nee, wanneer ik schoolzwemmen zeg, doel ik op eindeloos baantjes trekken in een ijskoud openluchtbad, met tochtige betonnen kleedhokken en verwarde badmeesters, die je in maart of oktober om onduidelijke redenen ellenlang met je natte lijf in een gierende noordooster laten staan.

Toegegeven: hier en daar bezweek wel eens een klasgenootje door onderkoeling. Een van ons werd pas bij de najaarsschoonmaak op de bodem van het zwembad teruggevonden. Maar hun offers zijn niet voor niets geweest. De kinderen die deze natuurlijke selectie overleefden hebben tot op de dag van vandaag een Rrrrrrrrrrr die klinkt als een klok. En zo hoort het.

twintig reacties op "Het 'aadsel van de ve'dwenen medeklinke'"

Marianne
-1-  Marianne:
Mag ik je ontzettend complimenteren met deze fraaie beschrijving. Uit mijn hart gegrepen, want ik heb soms moeite jongeren helemaal te volgen in hun gebrabbel. Een tijd geleden noemde men dit straattaal, maar ik heb het idee dat het geleidelijk aan normaal taalgebruik aan het worden is. Ik ben eigenlijk grootgebracht met een wekelijkse voorleesbeurt voor de hele klas. Je mocht net zo lang voorlezen totdat je een fout maakte. Hele goede oefeningen. Ook wekelijks een zangles hielp geweldig je taalgebruik en uitspraak goed te ontwikkelen. Gewoon gratis, onderdeel van je schoollessen.
John Zwart
-2-  John Zwart:
Klopt niet hoor.
De oorspronkelijke rollende “r” is al lang geleden als meer volkse uitspraak verdoemd. In de gezinnen met 'kapsones' (zoals wij, afkomstig uit de arbeidersklasse, dat noemden) begon men al een halve eeuw geleden het huigje te laten trillen. Kinderen met een spjaakgebjek, die de tongbeheersing niet machtig waren, vonden er ook hun toevlucht in, om niet te worden uitgelachen. Die kinderen 'brauwden' zeiden we dan.
Erika Terpstra, die altijd dag en nacht met de “kanjejs van de spoit” optrekt heeft haar kindertijd ver voor “kinderen voor kinderen” doorgemaakt. Zij is het levende voorbeeld van de ouderwetse Gooise “r”, zoals die in de tweede kamer ook veelvuldig klinkt. De grote opmars geschiedt echter door de moderne Gooise “r” een veel verder geperverteerde klank dan door de gooise kinderkeeltjes werd voortgebracht. Het is een ronduit angelsaksische “r” vrijwel klankloos, wordt op de tong genomen die zich tot een gootje plooit en die vervolgens naar achteren wordt getrokken. Dat is de “r” die uit aanstellerij en quasi-wereldwijsheid ontstaan is. Het geeft een zekere status als het lijkt alsof je mond vaker Engels dan Nederlands spreekt. Het fenomeen van de geboren Nederlander met een Amerikaans accent.
Onuitroeibaar naarmate Amerikaanse uitdrukkingen en leenwoorden massaal verder in de Nederlandse spreektaal doordringen en daarin worden geabsorbeerd.
Een zeer betreurenswaardig maar onstuitbaar proces.
Het is een echte Hollandseziekte, om Nederlands te horen moet je tegenwoordig naar Vlaanderen afreizen.
Arti
-3-  Arti:
@Rotjeknor

Ja, hiero Marco.
Die velaire R hoort ik toch echt niet in de stad van Sparta, Excelsior en Feyenoord hoor.

Misschien ben je in de wah met die stad achtuh de duinuh?
Suffie
-4-  Suffie:
Ook in de stukjes op Amsterdam Centraal is duidelijk te lezen dat de '' weer in de maand zit...
regina wilkens
-5-  regina wilkens:
Hierna komen de ieuw-klank en de medeklinker 's'aan de beurt?
Die klinken nu als uuf en sjh, luisjhte' maa' eensjh naa' nuufsleze'sjh en om'oepe'sjh.
estherd
-6-  estherd:
Ik heb die Gooise R ook, 35 jaar geleden opgelopen door wonen in Hilversum. Mijn vader is een A'dammer maar het heeft niet mogen baten. Godzijdank pik ik hier weer wat Drents op en kan ik m'n zoon van 4 over 10 jaar waarschijnlijk niet meer verstaan omdat hij Drents dialect spreekt. Maar dan heb ik in elk geval wel alles uit de kast getrokken om mijn Gooise R niet door te geven :)
Ernst
-7-  Ernst:
Er is ook een groep voor wie de “r” opschuift richting de “g”. Denk aan de voorbeeldzin “Ik heb een vgiendje die [sic] in Goningen woont en daag ga ik vgijdag met de tgein heen.”

Opmerkelijk genoeg bevinden de R-ver-G-ers zich ruwweg in dezelfde sociale g(r)oep als de bakfiets-en-suv-rijders die je in je stukje beschrijft: witter dan witte Nederlandse hockeykippen, corpsmeisjes en rugbytruiendragers.

Je zou in kaart kunnen brengen hoe snel nieuwe leden van corporale studentenverenigingen in een stad als Groningen hun oorspronkelijke Noordelijke tongval vervangen door de “G” of de “Hawaii”. Iedere week alle nieuwe leden een voorbeeldtekst laten oplezen. Kun je op promoveren.
Bart
-8-  Bart:
En ik maar denken dat ikzelf en Joep (van 't Hek, uit Bussum) keurig correct Goois praatten...
amsterdamboy
-9-  amsterdamboy:
Regelmatig komt er iemand die 1 zones verlangt. Best wel irritant want als je in een halve minuut een man of 20 moet stempelen is een foutje zo gemaakt.
Ik ben maar opgehouden het verschil uit te leggen.
Thijs Roes
-10-  Thijs Roes:
Moet je nagaan hoe zwaar ik het heb. Met 'n zachte G en een R die helemaal niet wordt uitgesproken... :)

'Deuh', 'vloeh', 'groteh'.

Lang leve Brabant...!
Rickll
-11-  Rickll:
Ik sluit aan bij de eerste reactie.
Die huppelkutterige “Gooise R” moet per direct verdwijnen. Als mensen op deze manier wensen te spreken neem ik ze niet meer serieus.
-12-  :
Trouwens, de Marokkanen hebben de letter Z teruggebracht in het Amsterdams. Die was al verdwenen toen we de son in de suidersee sagen sakken, maar heeft een glorieuze comeback gemaakt. Van Gaal begon enige jaren geleden al op eigen houtje; Van der Zar...
Katrin
-13-  Katrin:
En dan niet te vergeten de L die steeds meer als een W klinkt, vooral aan het einde van een heleboel woorden. Wie nu niet bijblijft moet op z'n oude dag straks nog taallessen volgen om met zijn kleinkinderen te kunnen praten;)
Marion
-14-  Marion:
Mijn in Rotterdam geboren en getogen moeder heeft mij een rollende R geleerd door mij steeds met de woorden “brieven brengen” te laten oefenen. En wel eerst uitgesproken als “bdieven bdengen” de R gaat er prachtig van rollen. Als iedereen weer gaat brieven brengen is het probleem dus zo opgelost. Ik zelf vind email tegenwoordig handiger.
Ies
-15-  Ies:
Uit het hart gegrepen. Nu de taalinstructeurs op de toneelschool nog even bijscholen en over tien jaar is het weer normaal dat de r (in het bijzonder aan het slot van een woord) duidelijk als zodanig hoorbaar is en niet als Amerikaans gemormel wordt weergegeven.
juf
-16-  juf:
Tja, en bij het aanleren van de eeuw-klank krijg je soms heeuw veeuw keeuwpijn
bart
-17-  bart:
Als roepende in de woestijn ben ik soms zelf de weg kwijt: zit ik in de trein , hoor ik zoveel 'talen' die ik vrijwel niet versta, denk ik bij mezelf: als iemand mij aanspreekt, dan zal hij/zij dat toch echt in correct nederlands moeten doen, wil ik er iets van begrijpen. Of in correct engels, maar dat spreekt ook bijna niemand meer... (ja, pidgin-engels-nederlands-amerikaans-afrikaans) dat verstaan alleen mensen die nergens kunnen aarden...
Ik niet!
En al die taalverbasteringen: leuk, heb ik ooit les in gehad, maar waarom is het nog steeds zo moeilijk om ABN (algemeen beschaafd nederlands) op school bijv. te leren? Ik heb geen moeite met een Fries of Limburgs of brabants accent, maar wel met grammaticale onzinconstructies en 'argot' als: 'ik zeg je, die meisje .... dat jongen', dat getuigt van ploerterigheid (beroerdheid) om de nederlandse grammatica onder de knie te krijgen. Waarom wordt er op de ROC's zo beroerd Nederlands gedoceerd? Waarom zijn de meeste 'inburgeringscursussen' zo vreselijk tenenkrommend slecht?
vraag het de minister, en de 2e kamer...En ik vraag me serieus af of de taalkundige zaken die ik tijdens 5 jaar gymnasium geleerd heb, nog steeds gedoceerd worden...
Leeuw
-18-  Leeuw:
¨We -eh, koomuh hier vor - kaa-non klips, die-eh, gaan ze hier soo in prumjerru settun, ennu, daar kohmuh wu hier dussuh, so naar kijken¨

Naamloos archetypisch blond Holandsch Joch (9-12 jr), Jeugdjournaal.
Bart
-19-  Bart:
@ Leeuw: dat bedoel ik nu!
Bart
-20-  Bart:
@Leeuw: het ging mij niet om de oorsprong van de jongeren die dit soort taal bezigen: ik woon in Lelystad en hoor dagelijks dit soort 'oerwoudkreten' zowel van blonde hollandes knapen en meiden, als ook van van oorsprong Afrikaanse en Antilliaanse knullen en 'babes', het gaat mij om de kwaliteit van het onderwijs, en daarbij 'scoort' het ROC zeer vaak onder de maat, misschien moet Ronald Plasterk daar maar eens naar kijken....

Reageren?  

Lees vooraf even de regels voor discussies op Amsterdam Centraal door.

Eigen afbeelding bij reacties? Ga naar gravatar.com en meld je aan met het mailadres dat je ook hier voor reacties gebruikt.

(verschijnt niet online, is nodig voor gravatar afbeelding)
(optioneel veld)
Om geautomatiseerde spamreacties te voorkomen, wordt u gevraagd deze simpele vraag te beantwoorden.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.