Home > > De Schreierstoren

De Schreierstoren

Ontelbare keren ben ik er langs gelopen in het verleden. Van het Centraal Station over de Prins Hendrikkade naar het Marine Etablissement op Kattenburg. De naam van die lage dikke toren deed me steeds bedenken hoeveel zieleleed de historische zeevaart heeft gekost.

Schreierstoren - Foto: John Zwart

De oude kade met een totaal ander aanzien, waarover het verkeer van en naar de IJtunnel en het Oostelijk stadsdeel snelt, was ooit het open havenfront aan het IJ. Nu klotst nog een armzalig watertje tussen het nieuwe moderne Oosterdokseiland en de oude stad, toen was het getijdewater van de zeearm – slechts een klein beetje getemd door palissadewanden zodat de houten zeilschepen niet al te hard bonkten tegen de harde muren.

Café “De Zeepost”, waar in het voorbijgaan – “nee ik heb geen tijd, ik heb vanavond wacht” – het barmeisje altijd goed was voor een lach en een zoen, bracht dat besef van de historie dichtbij. Hier namen al de mannen van de Hanzevaart, en later van de VOC, afscheid van alles wat hen lief was.

Prins Hendrik was nog lang niet geboren toen deze kade voor het eerst met muren werd versterkt en de VOC moest nog worden opgericht toen de Schreierstoren werd gebouwd in de 15e eeuw, al in 1482. Een hoektoren in de eerste zware stadsmuur, de Middeleeuwen lagen nog maar net achter de rug, de wereldkaart vertoonde nog veel grote witte vlekken.

Het is jammer dat de eerbiedwaardigheid van dit brokje 15e eeuwse geschiedenis niet gepast wordt gememoreerd – het gebouw is na recente restauratie als café verpacht en wordt in de verbeelding vooral verbonden aan de Oostindiëvaart en de kolonisering van Amerika, de 17e eeuw dus. De enige bronzen plaquette is geschonken door The Greenwich Village Historical Society – New York City, U.S.A., in september 1927:
“Vanaf de oude Schreierstoren zeilde Henry Hudson op de 4de april 1609 uit op het schip “halve maan” voor een ontdekkingsreis met als bestemming de haven van New York en de Hudson Rivier”

Een ietwat vreemde tekst, immers het ontdekte eiland “Manhattan” had nog geen haven, noch droeg de rivier die er langs stroomde toen de naam van Henry Hudson.
Het zou mooi zijn als de stad Amsterdam op de oude Schreierstoren haar bezoekers ook nader zou informeren over de oerfunctie van het gebouw en de tijd van de koggeschepen, de 15e en 16e eeuw.


25 reacties op "De Schreierstoren"

Ben
-1-  Ben:
Ja die oude oude Schreierstoren zegt het precies zo als het was in die dagen waar de vele grote houten zeeschepen vertrokken en waar droevig afscheid werd genomen door de zeelieden en de ketelbinkies van vrienden en families voor de vere reizen over zee naar vreemde landen,en men vele tranen liet vallen omdat men wist dat er velen niet terug zouden keren en de schepen misschien wel jaren later pas terug zouden keren of misschien wel helemaal niet ,ja de Schreijers toren heeft dit allemaal meegemaak.
Wat is ons leven ondanks met al zijn moeilijkheden en up en downs toch gemakkelijk tegenwoordig.
Mijn vader heeft een pentekening van die toren gemaakt in 1928 en is nu in mijn bezit,en gaat binnekort naar een van mijn dochters. Gr Ben - USA
JohnN
-2-  JohnN:
Ha Ben, wat een aardige reactie. Het is ook een van de MOOIE dingen van deze gemakkelijke en ook moeilijke tijd dat je door deze website nog mee kunt leven met de stad vanuit het verre Oregon. Het leven van de zeelui is enorm veranderd, alleen in mijn tijd al. Toen ik als jong officier voer bij KNSM en VNS was je echt wég als je uitvoer. Na vertrek door het Noordzeekanaal en de sluizen verdween alles uit het zicht. De eerste tijd kon je nog wel eens telefoneren via Scheveningen Radio, maar voorbij Biscaye werd dat steeds moeilijker en het kostte een vermogen voor die armzalige salarissen van die tijd. Dan was je verder aangewezen op brieven schrijven, de antwoorden kreeg je van de agent in de vreemde haven en die waren dan vaak al drie weken oud... Maar je was meestal toch weer na een maand of vier weer (veilig) thuis. Dat was al heel wat beter dan die retourschepen van de VOC die vaak genoeg helemaal niet "retour" kwamen. Onze rijkdom die in onze grachtengordel en de musea nog steeds schittert is met veel bloed en tranen betaald. De nieuwe zeevaartrijkdom zie je als je die gigantische cruiseschepen ziet liggen aan de Piet Heinkade. Groet overthere! John
Lenz
-3-  Lenz:
Mooi verhaal, maar helaas gebaseerd op een hardnekkig misverstand. De naam 'Schreierstoren' heeft niets te maken met huilpartijen, maar betekent dat het hier om een hoektoren gaat ('schrei' is oudnederlands voor 'hoek'). Dit was de hoek van het IJ met de Geldersekade in de oude stadsmuur.
De zeelieden werden uitgezwaaid bij de Montelbaanstoren, mogelijk werd daar menig traantje geplengd.
JohnN
-4-  JohnN:
Er zijn op ieder terrein altijd wel zeer deskundigen die de mythe in een verhaal deskundig om zeep willen helpen. Jammer toch, het haalt zoveel sjeu uit het leven.
Wie zegt dat de uitzwaaiers bij de Montelbaanstoren stonden, en niet tenminste naar de Schreierstoren liepen, waar ze op de hoek het langst het schip konden zien bij het uitvaren op het Ye? Het ligt overigens voor de hand dat de VOC schepen, eenmaal toegerust voor de expeditie, aan de buitenkant zullen hebben gelegen en niet aan de Gelderse kade. De veronderstelling dat bij de Schreierstoren het laatste contact met de achterblijvers was lijkt logisch. Ook de "Halve Maen" op reis naar de "Nieuwe Wereld" vertrok uiteindelijk van dat punt.
In de historie over de ontwikkeling van de Nieuwmarktbuurt heb ik overigens ook nergens kunnen vinden dat de retourschepen van de Oude Schans of de Gelderse kade vertrokken. Ze zullen daar voordien wel gelegen hebben om touw, ankers e.d. aan boord te nemen.
De verklaring als "hoek" vanuit "schrei" of "schreef" is ook maar een hypothese. Elke toren in een verdedigingsmuur was in principe steeds een hoektoren in de lijn van ommuring. Bovendien zal de Amsterdamse volksmond vroeger ook zelf zijn namen hebben bedacht zodat wellicht zo de naam Schreierstoren is ontstaan? Net zoals in de 20e eeuw een nieuwbouwkerk bij Bos en Lommer door het volk tot "kolenbak" omgedoopt werd en zo de overlevering zal ingaan.
suffie
-5-  suffie:
John, dat was geen kolenbak, maar de Kolenkit... :-)
Lenz
-6-  Lenz:
Het spijt me, het was niet mijn bedoeling een mythe om zeep te helpen, maar om een hardnekkig misverstand uit de wereld te helpen. Omwille van de romantiek wil ik natuurlijk graag in je fantasie mee gaan, maar verdraaien van historische feiten vind ik wel wat ver gaan. Op deze website staat tenslotte Amsterdam centraal, en niet een sprookjesboek. ;-)
De grote schepen die jij in het Ye ziet, lagen in werkelijkheid meestal voor de rede bij Texel. Het Ye was veel te ondiep voor die grote bakken, alleen kleinere schepen konden daar komen. Vanaf de Montelbaanstoren voeren de lichtere schepen naar Texel of naar de schepen die verder op het Ye lagen, om de bemanning af te leveren aan boord. En die voeren natuurlijk niet westwaarts langs de Schreierstoren maar oostwaarts, over de Zuiderzee. Het Noordzeekanaal bestond namelijk nog niet.
JohnN
-7-  JohnN:
@Lenz: wie spreekt daar over westwaarts en het Noordzeekanaal? Ik niet. Overigens ben ik niet helemaal onnozel hoor, ik weet ook van de "scheepskameel" die de zeegaande schepen over de drempel bij Pampus moest brengen. Op den duur bracht die ook geen oplossing meer voor de ondieper wordende IJmonding. Toen werd het Noord-Hollandsch kanaal gegraven. Voor dat kanaal voeren zeeschepen uit Amsterdam oostwaarts richting Suyderzee. VOC retourschepen werden overigens meest gebouwd voor slechts één (retour)reis naar de Oost. Ze werden gebouwd in Amsterdam met hulp van de houtzagerijen in de nabije Zaanstreek. Voeren dus uit vam Amsterdam en lagen daarna vaak nog dagen tot een week te wachten op gunstige wind om het Marsdiep uit te varen. Maar de reis was dan al begonnen.
Wie de naam "Schreierstoren" heeft bedacht staat nergens in de geschriften, maar ik laat ieder zijn eigen overtuiging.
JohnN
-8-  JohnN:
Verder @Lenz: Het verhaal verwijst vooral naar de tijd van de bouw van de toren, in de tijd toen de Koggedchepen van de Hanze nog de enige belangrijke verre handelsvaart betekenden. De voorloper van de VOC, de "Compagnie van Verre" moest zelfs nog opgericht worden. Het verhaal gaat vooral om de eerbiedwaardigheid van dit gebouw. Er staat niets van onwaarheid in mijn tekst, alleen getoond respect voor die zeevaarders van toen die de moed hadden om voor het ongewisse van de oude zeilvaart te kiezen.
Om hier van "verdraaiing van historische feiten" te spreken vind ik nogal aanmatigend en een beetje schoolmeesterachtig.
Lenz
-9-  Lenz:
Ik ben de eerste om toe te geven dat ik soms schoolmeesterachtig kan zijn (een neiging die ik dan ook goed herken in jouw eigen reakties), maar hoezo is dat aanmatigend? Ik heb best goede herinneringen aan sommige schoolmeesters, omdat ik veel van ze heb geleerd...
Mijn punt was slechts dat je je verhaal afsluit met de aanbeveling: 'Het zou mooi zijn als de stad Amsterdam op de oude Schreierstoren haar bezoekers ook nader zou informeren over de oerfunctie van het gebouw en de tijd van de koggeschepen, de 15e en 16e eeuw.'
Als dat gebeurt (prima voorstel) zou ik het prettig vinden als alle feiten die daarbij vermeld worden ook tenminste een kern van waarheid bevatten. Inderdaad is de herkomst van de naam Schreierstoren omstreden, maar dat het afkomstig is van wenende vrouwen is zeer onwaarschijnlijk, simpelweg omdat er geen historische bron is die aangeeft dat die daar stonden. Sterker nog: op de beroemde kaart van Cornelis Anthonisz. ligt de toren gewoon aan/in het water en is er in het geheel geen plaats voor jammerende dames.
En dat 'alle' torens overigens hoektorens waren is zichtbaar onjuist, getuige dezelfde stadskaart. De Schreierstoren is de enige die op een scherpe hoek ligt.
Arnoud
-10-  Arnoud:
Op zichzelf is het een heel informatieve discussie die jullie voeren en ik ben er blij mee. De toon kan echter af en toe wel ietsje vriendelijker naar elkaar, want het ontaardt nu enigszins in een wedstrijd in betweterigheid. Waarschijnlijk is dat allemaal helemaal niet zo bedoeld, zoiets ontstaat al snel in schriftelijk commentaar op elkaar. Het is wellicht te voorkomen door meer woorden te gebruiken als 'volgens mij', 'ik heb gelezen dat', 'hier staat trouwens (+linkje)'. Geef ook duidelijk aan over welke periode je praat, want dat maakt in deze discussie natuurlijk nogal wat verschil (de zandbank begon volgens mij pas in een latere periode een ernstig probleem te worden, bijvoorbeeld).
JohnN
-11-  JohnN:
@Arnoud: Bedankt voor de melding hoe e.e.a. op je over komt. Ik ga geen wedstrijd aan hoor, en kan ook best een kritische opstelling hebben. Anderzijds verwacht ik van mijn opponenten hetzelfde. Dan is er verder niets aan de hand.
De oorsprong en tijd van het ontstaan van de naam Schreierstoren is onduidelijk, evenals trouwens die van de Montelbaanstoren. Over zulke omstreden zaken gaan altijd allerlei verschillende verhalen, die elkaar soms tegenspreken. Lenz meent zeker te weten hoe het met die Schreierstoren zit, zoals gezegd: "dat mag best hoor". Ik zou er helemaal niet op ingegaan zijn zonder die opmerking over het Noordzeekanaal, toen leek het even alsof ik tot 10jarige werd gereduceerd (vandaar die schoolmeester).
V.w.b. de verzanding van de IJmond, daar had men in de tijd van de Koggeschepen nog helemaal geen last van, die schepen staken dan ook een heel stuk minder diep dan de Oostindiëvaarders. De tijdelijke oplossing met de "scheepskameel" was dan ook veel later, toen stond die ouwe Schreierstoren er al bijna twee eeuwen.
Lenz
-12-  Lenz:
Ik wil graag mijn kennis over mijn geliefde Amsterdam delen, en word altijd een beetje kribbig als dit soort 'historische' mythes steeds opnieuw als feit worden gebrachtt. En aangezien wij elkaar niet kennen was mij niet bekend over welke overige kennis jij beschikt. Dat zal wel aanmatigend zijn, ik bedoelde het slechts als een voetnoot bij je verhaal.
Ik heb overigens nergens beweerd dat 'ik het zeker weet'. Ik beweer alleen dat mijn versie (inderdaad: volgens mij) een veel plausibeler verklaring is, en de enige die ik ken. Maar ik sta zeker open voor andere verklaringen.
Karel
-13-  Karel:
Een wedstrijdje verplassen. Door 2 oudere mannen. Tja.
JohnN
-14-  JohnN:
@Karel: Samenvatting? Dank je wel, mooi zo kort en bondig..
Karel
-15-  Karel:
Graag gedaan pik.
Lenz
-16-  Lenz:
Hebben jullie het hier gezellig, zo onder elkaar? Ik dacht dat dit een forum ruimte bood voor afwijkende meningen en discussie, maar daar ben ik dus bedrogen uitgekomen.
Geniet maar lekker van jullie eigen veilige schijnwereld.
Suffie
-17-  Suffie:
Lenz, ik denk niet dat je een ironische reactie op een typische zeikopmerking moet verwarren met gezelligheid. Volgens mij heb je hier in alle rust met John mogen discussiëren, mocht je dat anders hebben ervaren dan kon het wel eens zijn dat je op andere fora nog erger je neus gaat stoten.
Lenz
-18-  Lenz:
Neem me niet kwalijk, maar ik plaats een goed onderbouwde reaktie op dit artikel en word vervolgens 'ironisch' uitgemaakt voor 'zeer deskundige' (waarmee ongetwijfeld het tegendeel wordt bedoeld), 'aanmatigende schoolmeester' en (terwijl ik nergens mijn geslacht of leeftijd heb vermeld) 'verplassende oudere man'. Dat noem ik niet 'in alle rust discussiëren', maar kennelijk gelden op dit forum andere normen.
En ter geruststelling: ik beweeg mij veelvuldig op andere fora, maar nog nooit ben ik op zo'n onterechte manier afgezeken als hier. Maar misschien zitten op die andere fora minder oudere mannen...
Suffie
-19-  Suffie:
Beste Lenz, ik heb niet de illusie dat de redactie van AC in staat is om selectiecriteria te verbinden aan de mensen die hier 'mogen' reageren. Dat er wel eens mensen doorglippen die de regels van wellevendheid niet volledig beheersen, zoals hier zo treffend door Karel wordt geïllustreerd, lijkt mij niet te voorkomen. Ik zou het ook niet wenselijk vinden als dit anders was, juist omdat die vrijheid van meningsuiting en het kunnen uitspreken van een andere, afwijkende mening, dan ernstig in gevaar zou komen. Als je de moeite neemt om wat meer artikelen op AC te lezen zul je zien dat er soms op het scherp van de snede wordt gediscussieerd, maar dat onwelvoegelijke of beledigende opmerkingen niet worden getolereerd.

In alle eerlijkheid vind ik zelf je reacties met termen als "meegaan met fantasieën", "verdraaien van feiten" en "sprookjesboek" tamelijk aanmatigend. Volgens mij is daar niets mis mee, maar als je er niet tegen kan dat daar pittige reacties op komen -even los van he gewauwel van sommige mensen in de marge, die moet je negeren- dan zou ik me afvragen of je niet op andere fora beter af bent. Jammer.
Arnoud
-20-  Arnoud:
@Lenz: Zoals ik al in een eerdere reactie zei, soms komt een schriftelijke opmerking wat harder aan dan misschien de bedoeling is. Op fora moet je daar ook wel een beetje doorheen kijken.
Hier op Amsterdam Centraal houden we goed in de gaten of mensen niet over de schreef gaan. Daarbij calculeren we in dat Amsterdammers nu en dan stevig kunnen reageren. We willen 'de wedstrijd' immers niet 'doodfluiten'. Maar vergeleken bij andere fora doen we het heel goed, al zeg ik het zelf. Het is een wereld van verschil met het negatieve gezeik wat je bijvoorbeeld in de reacties bij AT5 of de Telegraaf tegenkomt (ik noem maar wat willekeurige fora).
Dus mijn advies is: niet te lange tenen, zie ook het positieve in de reacties (het feit alléén al dat er op je wordt gereageerd) en laat je niet verleiden tot negativiteit. Anders worden de reacties zoals die van Karel de maatstaf en die laten we nu juist staan vanwege de mooie contrastwerking. ;-)
Lenz
-21-  Lenz:
@Suffie: De auteur schrijft zelf in zijn artikel: "het gebouw [...] wordt IN DE VERBEELDING vooral verbonden aan de Oostindiëvaart en de kolonisering van Amerika." Waarom is het dan aanmatigend als ik het heb over fantasiën en sprookjesboeken?
En het is nou juist mijn stelling dat de Schreierstoren, als verdedigingstoren in de stadsmuur, in de Amsterdamse scheepvaarthistorie geen rol van betekenis heeft gespeeld, omdat daar (voorzover ik weet) geen historische bronnen voor te vinden zijn. Dat is wat ik bedoel met 'verdraaien van feiten', omdat het artikel rondom dat 'feit' is opgesteld.
Wat jij nu dus feitelijk beweert is dat het verdedigen van mijn standpunt 'aanmatigend' is.

@Arnoud: Natuurlijk weet ik heel goed dat op fora dingen soms harder overkomen dan ze bedoeld zijn, maar het is mijn indruk dat dit niet bij alle gebruikers even duidelijk is. Ik heb de wijsheid niet in pacht en mensen mogen mij keihard aanpakken op mijn standpunten (wat ik vervolgens ook keihard zal proberen te weerleggen), maar opmerkingen 'op de persoon' vind ik onacceptabel, zeker als ze zo duidelijk niet 'met een knipoog' bedoeld zijn.
Arnoud
-22-  Arnoud:
@Lenz: Ik ben het met u eens. Helaas is het noodzakelijk om enige immuniteit te ontwikkelen voor opmerkingen die op de persoon worden gespeeld. Ik schrijf al bijna twaalf jaar blogstukjes en heb in die jaren het nodige over mij heen gehad. Er zijn zelfs mensen die, zonder me ooit ontmoet of gezien te hebben, menen dat ze diepgravende psychologische analyses van mijn persoon kunnen produceren. Het moge duidelijk zijn dat dergelijke analyses niet tot doel hebben mijn ego nu eens lekker in het zonnetje te zetten. Het zij zo. Op internet moeten wij nu eenmaal leven met de af en toe treurige tekortkomingen van onze medemens. Ons rest niets anders dan het als een bron van vermaak te leren zien. Probeert u het zich op Amsterdam Centraal dus zoveel mogelijk naar de zin te maken en negeer de vervelende types.
JohnN
-23-  JohnN:
@Meneer Lenz - Ik heb het een poosje aangezien, zoals ook redacteur Arnoud de Jong aanbeveelt, maar u lijkt me toch wel een heel vasthoudend type. U blijft mijn artikel maar bestrijden op dan weer deze, dan weer gene zinsnede. Nu weer: "in de verbeelding (capslock) verbonden aan de Oostindiëvaart en de kolonisering van Amerika, de 17e eeuw dus." Wie een beetje begrijpend leest snapt dat hiermee juist bedoeld wordt dat auteur het betreurt dat 1: plaquette over de Halve Maan en 2. de naamgeving van het café 'VOC café'', ertoe leiden dat geen aandacht wordt besteed aan de Hanze-tijd waaruit de toren stamt. Wie met begrijpend oog leest, merkt een onderliggend pleidooi om 'voor de passant zichtbaar het Hanze verleden en de toren aan elkaar te verbinden.
Het spijt me, maar u komt me nu over als een liefhebber van zijpaden en oogst daarmee onrust en dit is dus het laatste teken dat u van mij op uw reacties ontvangt. Het leidt n.l. duidelijk tot niets goeds. Ik lees u wel, maar daar blijft het bij. Met vriendelijke groet, John Zwart - gepensioneerd ex Koninklijke Marine onderofficier, en ex Koopvaardij officier met een grote belangstelling voor en enige kennis van ons nationaal en het internationale maritieme verleden.
Lenz
-24-  Lenz:
@JohnN: Dank voor de opheldering en het compliment. ;-)
Begrijpend lezen lukt mij doorgaan prima, maar begrijpelijk schrijven is mogelijk een kunst die niet iedereen beheerst.
Suffie
-25-  Suffie:
Ik voel een lied opkomen.... ;-)

Reageren?  

Lees vooraf even de regels voor discussies op Amsterdam Centraal door.

Eigen afbeelding bij reacties? Ga naar gravatar.com en meld je aan met het mailadres dat je ook hier voor reacties gebruikt.

(verschijnt niet online, is nodig voor gravatar afbeelding)
(optioneel veld)
Om geautomatiseerde spamreacties te voorkomen, wordt u gevraagd deze simpele vraag te beantwoorden.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.