Home > > Bloed in de grachten: Amsterdamned (NL: Dick Maas, 1988)

Bloed in de grachten: Amsterdamned (NL: Dick Maas, 1988)

Filmrubriek

Uit de film Amsterdamned van Dick Maas

Tomas A. Dulfer schrijft vanaf nu voor Amsterdam Centraal maandelijks over film, en dan natuurlijk vooral film in relatie tot Amsterdam. Onder dit artikel staat een uitgebreidere bio van Tomas.

Het is opzienbarend hoe weinig Hollywoodfilms er in Amsterdam zijn opgenomen. De stad trekt altijd wel toeristen, maar kennelijk niet de internationale filmmaker, ook al bezit de stad een rijke schat aan prachtige en eeuwenoude locaties.

Er zijn van die dagen dat ik mijmerend door de straten van Amsterdam loop en enthousiast fantaseer welke scènes zouden passen bij de prachtige shots die mijn ogen filmen. Het was voor het eerst in de James Bond film Diamonds Are Forever (1971) dat ik Amsterdam kort maar glansrijk zag schitteren als filmdecor op het witte doek.

Toen ik mijn grote held Sean Connery door de straten van Amsterdam zag rijden en lopen, maakte dit mijn held tastbaar en de film onvergetelijk. Hetzelfde gevoel had ik bij het zien van Ocean’s Twelve (2004), op het moment dat ik George Clooney, Brad Pitt, en Matt Damon vanaf het Koningsplein over de Heiligeweg de Handboogstraat in zag lopen naar de coffeeshop Dampkring. Sinds het zien van deze scènes kijk ik op de plekken waar is gefilmd altijd even
naar de grond, in een tevergeefse poging een nagelaten spoor van mijn filmhelden te ontdekken.

Amsterdam als filmdecor
Mijn persoonlijke favoriete Nederlandse film die zich volledig in Amsterdam afspeelt is nog altijd Amsterdamned (1988), over de jacht op een seriemoordenaar in de grachten van Amsterdam. Toen ik het met een van mijn vrienden over deze film had, vroeg hij mij: "Amsterdamned, is dat niet die film die in Utrecht is opgenomen?"
Onzin! Er zitten inderdaad enkele kortdurende shots in die niet in Amsterdam zijn opgenomen, zoals bijvoorbeeld tijdens de achtervolgingsscène met de speedboats (totaal 21 shots gedurende 29 seconden film op de Oudegracht in Utrecht).

Scene uit Amsterdamned van Dick Maas

[Klik voor hele afbeelding]

Maar het is niet alleen door het prachtige decor van Amsterdam dat de film een wereldwijde cultstatus heeft verworven. Dit komt door een bijzondere verzameling elementen. De kracht van de film schuilt onder andere in de Hollywoodstijl waarmee deze is gefilmd, alsook in de eenvoud van zowel de regie als het script van Dick Maas. Zijn visie, passie en ambitie zijn duidelijk terug te zien in het eindresultaat. In tegenstelling tot wat vaak wordt beweerd is Amsterdamned een actiethriller en geen horrorfilm of slasher. De visuele nadruk ligt namelijk niet op de special effects of de bloederigheid van de moorden zelf, want Maas onderbreekt de moordscènes met cutaways (een onderbreking in de scène door een shot van iets anders).

Amsterdamned bevat vele knipogen naar filmklassiekers. Dat geldt zowel voor de spanningsopbouw, de camerastandpunten als de montage. Herkenbare voorbeelden zijn onder andere het oeuvre van Alfred Hitchcock en de filmklassieker Jaws (1975) van Steven Spielberg, mijn favoriete film aller tijden. Als een hommage stond Jaws eerder tot op de minuut model voor de structuur van De Lift (1983), het debuut van Dick Maas waarvoor hij in 1983 een Gouden Kalf voor beste regie ontving. Het is van meet af aan duidelijk door het repetitieve tweetonige thema in de filmmuziek, de subjectieve camerashots vanuit het water en de titelsequentie dat Jaws voor Amsterdamned de blauwdruk was. Aan het begin van de titelsequentie verschijnt eerst het logo van First Floor Features, waarop een onderwatershot volgt van het donkere troebele water van de grachten van Amsterdam. Hoorbaar zijn klassieke filmgeluiden van onder water: ruis, gerommel en voor film clichématige ‘duikbootpiepjes’ in echo. De camera komt even boven water en de filmtitel AMSTERDAMNED verschijnt over de nachtelijke achtergrond van een drukke Prins Hendrikkade. De duiker vervolgt zijn tocht door de grachten en steelt een groot koksmes uit de keuken van een Chinees restaurant.

Ook een van de andere hoogtepunten uit de film, de achtervolgingsscène per speedboats door de grachten van Amsterdam (en dus maar héél even de Oudegracht in Utrecht), is een hommage aan een soortgelijke scène uit een andere film: Puppet on a Chain (1971). Wat mij opviel is dat ook in die film op de achtergrond toeschouwers op de bruggen en grachten te zien zijn.

Amsterdamse humor
Het script is doorspekt met typisch Amsterdamse humor die tot de onvergetelijke scènes en quotes hebben geleid. Teksten als: "Wat zullen we nou krijgen!", zijn een vaak terugkerende kreet in scripts van Dick Maas. Of de komische dialoog tijdens de scène waar Eric Visser en collega Vermeer bij de stoffelijke overschotten van de vermoorde milieuactivisten aankomen:

Eric Visser: "Wat waren ze aan het doen vannacht?"
Vermeer: "Ze waren bezig watermonsters te nemen."
Eric Visser: "Het lijkt erop dat het watermonster hen genomen heeft."
Tijdens de scène in het mortuarium waar hun lijken nader worden onderzocht zegt de lijkschouwer:
"Beiden hadden in de maag de resten van een vegetarische maaltijd. Linzen, gierst, wortelsap. Een van hen had daarna nog een frikandel genuttigd."

De dialogen in de internationale in het Engels nagesynchroniseerd versie verschillen van de Nederlandse versie, maar de humor blijft herkenbaar van Maas: "No more money, no more pussy, and don’t ask me to go Dutch!"
Nog een knipoog: Laura, gespeeld door Monique van de Ven, die tegen Eric Visser (Huub Stapel) zegt: "Je loopt wel hard van Stapel."

Maas geeft personages doorgaans oudhollandse namen. Wat de meeste mensen niet weten is dat in De Lift iedereen waarvoor hij een naam moest bedenken Kees heette. In Amsterdamned dragen de politie inspecteurs de namen van bekende kunstschilders: Visser, Ruysdael, Vermeer, Van Meegeren (meestervervalser) en Potter (van de stier). Bovendien blijkt dat de voormalige vriendin van Van Meegeren en ex-vrouw van Visser ook hem heeft verlaten en er vandoor is met een ... kunstschilder!

De rest van de crew mag zeker niet onbenoemd blijven. Van opvallend hoge kwaliteit zijn: de stunts onder leiding van stunt coordinator Dickey Beer, de karakteristieke onderwaterfotografie van Peter Brugman, de belichting en het camerawerk van Marc Felperlaan en tenslotte het productiedesign van Dick Schillemans. Felperlaan verzorgde eerder het camerawerk en de typische gekleurde (blauw/groen/roze) belichting voor De Lift.

Scene uit Amsterdamned van Dick Maas

[Klik voor hele afbeelding]

Getuige
Karel Wasch, toenmalig buurtbewoner, vertelde mij hoe hij getuige was van de opnames. In de ochtend van zaterdag 15 augustus 1987 verliet hij zijn toenmalige woning aan de Reguliersgracht en zag hij tot zijn schrik een lijk ondersteboven aan een brug hangen. Het bleek gelukkig een speciaal voor de film vervaardigde dummyversie van het bebloede lijk van een vermoorde prostituee, vertolkt door actrice Barbara Martijn.

Voor de dummy werd eerst haar hoofd afgegoten en werden er speciaal in Engeland benen en armen besteld. Deze bleken door het verschil in maatvoering – inches in plaats van centimeters – echter veel te groot. Daarna is besloten om toch maar het hele lijf van de actrice af te gieten. Toen tijdens de opnamen steeds weer vers bloed op het lijk werd aangebracht, vroeg Barbara Martijn aan Dick Maas waarom al dat bloed nog nodig was, dat lijk hing er immers al de hele nacht. "Maakt niet uit!", zei Dick, "Meer bloed!"
Volgens Martijn is Dick Maas stoïcijns. Zijn hoofd is als een filmblik, hij weet bij ieder frame wat hij de toeschouwer wil laten zien en laat zich niet afleiden van zijn visie en doel door wat of wie dan ook.

Stapel
Toen ik Barbara Martijn ontmoette sprak zij allereerst zeer lovend over Huub Stapel, die zich al op de eerste opnamedag, waar hij nog niets te zoeken had, als een engelbewaarder over haar ontfermde. Ze was toen nog een zichtbaar zenuwachtige debutante, maar wilde altijd al dolgraag acteren. Zo kwam ze via Freek de Jonge bij Dick Maas terecht. "Van de highbrow en intellectuele Freek naar Dick Maas?!", werd haar verweten. Ze had zich in de ogen van sommigen ‘verlaagd’. Wat bleek: ze viel letterlijk binnen de boot, verscheen op de cover en filmposter en haar relatief kleine rol werd wereldwijd gelauwerd door fans van de film. Na haar auditie mocht ze van Dick nog wel terugkomen voor de rol van vrouwelijke hoofdrol Laura, maar deze werd toch vervuld door Monique van de Ven. Highbrow of lowbrow, zowel De Lift als Amsterdamned zijn mijn absolute topics.

Bron gebruikte afbeeldingen: Amsterdamned, First Floor Features, 1988.

Tomas A. Dulfer (Amstelveen, 1983), is filmwetenschapper. Hij studeerde Media en cultuur aan de Universiteit van Amsterdam en voert de academische titels BA, MA. In zijn masterscriptie Martin Scorsese: Intertextual Auteur onderzocht hij het oeuvre van Martin Scorsese en voerde aan dat Scorsese beschouwd kan worden als auteur hoewel hij gebruik maakt van intertekstuele referenties. Hij is werkzaam op de filmset en als schrijver en was onder andere redacteur voor Nynade. Dit artikel is zijn debuut voor Amsterdam Centraal.


drie reacties op "Bloed in de grachten: Amsterdamned (NL: Dick Maas, 1988)"

JohnN
-1-  JohnN:
Tomas A Dulfer is duidelijk nog een jonkie, als hij klaagt over het sporadisch gebruik van de Amsterdamse binnenstad als filmdecor. In mijn tijd aan de Prinsengracht in de gloriedagen van de Nederlandse film waren gedeelten van de grachten met enige regelmaat afgesloten wegens filmopnamen. In de kroeg Papeneiland (hoek Prinsengracht-Brouwersgracht) waar wij regelmatig met collega's een drankje pakten werden we enige keren als gelegenheidsfiguranten meegenomen in caféscenes die daar werden opgenomen. Ik zou zeggen: duik maar eens in de films van voor de late jaren 80 dan is er menig Amsterdams decor te vinden.
wk
-2-  wk:
In de film Amsterdamned zit een achtervolging door een politieauto tegen de schurk op een motor. De motorrijder ontsnapt omdat hij over de Herengracht (oneven zijde aan het noorden) tussen de paaltjes door over het Melkmeisjesbruggetje kan rijden, en de politieauto moet omrijden via Brouwersgracht naar het Singel.
Direct na het uitbrengen van de film is door de gemeente de opgang naar het bruggetje aangepast met een paar hoge stoepbanden. Dat is onhandig voor boodschappenkarretjes e.d. . Aan de noordkant van het bruggetje is wél een oprist voor rolstoelers – maar die kunnen er aan de zuidkant dus niet àf.
Maar wat de politie in de film niet mag overkomen mag in het echt óók niet gebeuren!
Suffie
-3-  Suffie:
Er is een verschil tussen een Amsterdams decor en Amsterdam als decor. Films als De Kleine Blonde Dood, Loft, Ciske de Rat en Brandende Liefde werden eveneens in Amsterdam opgenomen, maar daarin werd minder de nadruk gelegd op de omgeving.

Dat buitenlandse filmers niet al te snel naar Amsterdam komen is op zich niet zo gek. In vergelijking met steden als Parijs, Londen of Milaan, is Amsterdam maar een klein stadje dat geheel gestremd staat als er ergens een iets grotere filmploeg bezig is. Wij kunnen Amsterdam heel wat vinden, maar ik denk dat filmmakers in Amsterdam gewoon te weinig fatsoenlijk decor aantreffen om er een complete reis aan te bespenderen. Kijk ook maar eens naar televisieseries die deels in Amsterdam spelen. Series als NCIS maken wel opnames op lokatie in Parijs of Moskou, maar er iets in Amsterdam gebeurd wordt er een decor uit de grond gestampt, inclusief hoeren achter de ramen.

Dick Maas doet feitelijk hetzelfde in Amsterdamned door uit te wijken naar Utrecht, omdat Amsterdam kennelijk te weinig passend decor te bieden heeft. Dat is eigenlijk ook precies waarom Maas op mijn allergie werkt: hij trekt een bijzonder grote broek aan door zich te richten op buitenlands publiek, maar laat z'n eigen publiek in de kou staan door ze inconsequente en daardoor ongeloofwaardige beelden voor te schotelen. In De Lift doet hij feitelijk hetzelfde: de lift zelf zit in het Atlasgebouw op de Hoogoorddreef en het gebouw staat in Utrecht. Als Stapel en Van Ammelrooy met de auto door de Bijlmer rijden komen ze tijdens één gesprek drie keer langs hetzelfde gebouw en is duidelijk te zien dat verschillende shots op niet-aaneensluitende lokaties zijn gefilmd. Als je mensen voor een film wilt vangen is het aanbieden van herkenbare lokaties een mooi lokkertje, ga je de boel door elkaar gooien dan zal dat bij veel kijkers -ook bij mij- domweg slordig overkomen.

Reageren?  

Lees vooraf even de regels voor discussies op Amsterdam Centraal door.

Eigen afbeelding bij reacties? Ga naar gravatar.com en meld je aan met het mailadres dat je ook hier voor reacties gebruikt.

(verschijnt niet online, is nodig voor gravatar afbeelding)
(optioneel veld)
Om geautomatiseerde spamreacties te voorkomen, wordt u gevraagd deze simpele vraag te beantwoorden.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.