Home > > Ontkroning aan het IJ

Ontkroning aan het IJ

Overhoeks nog mét kroon - Foto: Ernst Jan van Doorn.

Vrij regelmatig maak ik gebruik van het Buiksloterweg pontje van 't GVB tussen Noord en het Centraal Station. Maar de laatste keer was toch alweer enkele weken geleden. Daardoor viel me dit weekend onmiddellijk iets op. Een opvallende ingreep in de skyline van Noord: de Overhoeks-toren, het vertrouwde 80m hoge 'kantoor op een tafel' waar tot in de jaren 90 Shell resideerde, is 'ontkroond'! De bovenste van de 15 verdiepingen zijn uitgekleed en op hun betonnen skelet troont nu een bouwkraan in plaats van de gestyleerde kroon. Ook de andere 13 verdiepingen worden aangepakt, ze vertonen duistere vierkanten waar tot voor kort de ontspiegelde ramen een gouden glans toonden in de lage herfstzon.

Amsterdam grossiert in leegstaande kantoren, de Zuid-as staat er vol mee, en daar niet alleen. Het is dus niet verwonderlijk dat die 15 verdiepingen van de Overhoeks-toren al zolang tevergeefs naar huurders of kopers lonkten, ondanks het prachtige uitzicht. Jarenlang leek er alleen nog maar een functie als reclamezuil weggelegd voor het gebouw.
Jammer eigenlijk, want architect Arthur Staal had zeker visie: hij ging de hoogte in ver voordat de Rembrandt-toren aan de Amstel verrees. Een torengebouw op de noordoever waar dergelijke ontwerpen geen afbreuk doen, zoals aan de overzijde de originele aanblik van Oosterdok tot Westerdok de laatste decennia werd dichtgeplakt met een veelheid van architectonisch kubisme.

Tijdens de overtocht raakte ik in gesprek met een dame over de skyline van het voormalige Shell terrein op die markante hoek van de noordoever. Zij wist er heel wat van, want ze woonde recent een voorlichtingsbijeenkomst bij, gegeven voor de bewoners van Stadsdeel Noord.
Het gebouw gaat multifunctioneel worden, vandaar die rigoureuze aanpak. Helemaal bovenin komt een roterend restaurant waar je behalve voedsel een 360 graden panorama van het IJ en de verre omtrek krijgt voorgeschoteld. Verder komen er twee luxe clubs in en wordt het gedeeltelijk verbouwd tot sterrenhotel. En natuurlijk nog de nodige luxe appartementen. Prijsklasse vanaf ver boven de miljoen, maar dan heb je ook wat! Het wordt dus flink 'veryupd', concludeerde ik. 'En als dat allemaal klaar is, komt dan de kroon er weer bovenop?' Dat wist mijn gesprekspartner niet.

Opnieuw deze dag gingen mijn gedachten terug naar mijn eigen Shell jaren. Tevoren bezocht ik namelijk een kleine expositie op het (ook al voormalig) NDSM terrein. De presentatie was een hommage aan een Shell tanker, de Ondina. Die werd op 11 november 1942, onderweg van Fremantle naar Abadan (Perzië) op de Indische Oceaan aangevallen door een Japanse hulpkruiser. Ondersteund door een Brits-Indische escorte bracht de tanker de aanvaller tot zinken met haar 10 cm kanon.

Op de NDM (voorloper van de latere NDSM) werden ook na de oorlog heel wat Shell-tankers gebouwd en gerepareerd. Zelf voer ik eens uit vanaf de reparatiewerf aan de Klaprozenweg met de Cleodora, een zusterschip van die roemruchte Ondina. Shell Tankers NV was misschien wel de grootste opdrachtgever voor de NDSM. Op het terrein prijkt nog het beeld van de eerste werfdirecteur Daniël Goedkoop en Kraan 13 is gerestaureerd, daar kun je nu voor veel geld in overnachten. Een wandeling langs de IJ-oever bracht me ook langs EYE en A'DAM.
Daniël Goedkoop kijkt uit over de werf, ook al is het zijn werf niet meer – en niemand haalt het in zijn hoofd om de giek of het contragewicht van Kraan 13 eraf te halen. Dus vind ik dat de koninklijke kroon terug moet op A'DAM, de nieuwe naam voor de yuppentoren, die toch voor de Amsterdammers altijd de Shelltoren zal blijven.

Foto: Overhoeks vóór de verbouwing - Ernst Jan van Doorn.


veertien reacties op "Ontkroning aan het IJ"

wk
-1-  wk:
Markant - dat is het goeie woord.
Die kroon van Overhoeks is zo lang als het gebouw er stond kenmerkend geweest voor dit hoekje aan het IJ.
En u maar hopen dat wat er voor in de plaats komt minstens zo mooi is. Ik heb nog geen maquette of ontwerptekening gezien.
De potentie ís er. Het kan net zo’n mooi uitzichtspunt worden als het dak van Nemo - het lukte zelfs met wijlen het gebouw van PostCS.
En vergeet niet: een paar decennia geleden was het hele Shell-terrein een vesting waar je niet in kwam als je niet bij de firma hoorde. Met een bijna Berlijnse muur eromheen. Slagboom en wachthuisje, eerst een hoog gaashek en als je daarachter kijkt een heuse gracht (de monding van het Buiksloterkanaal).
Dat is nu allemaal ontsloten. (Nou ja - bijnà allemaal, de laboratoria staan er nog).
Bewoond. (Nou ja - er is nog die onbebouwde vlakte aan de Docklandslaan (Wat een brutale naam!))

Maar: HET KAN NOG LEUK WORDEN.
wk
-2-  wk:
@Mijzelf: Ik moet gewoon eerst even op het net zoeken voor ik reageer.
Er is zeker wel een ontwerp gemaakt.
En er staat inderdaad een soort van oude kroon terug op het gebouw.
Kijk maar eens op:
http://partyflock.nl/news/26844:Toren-Ov..
Arnoud
-4-  Arnoud :
@wk: ik vraag me toch steeds vaker af: waarom gaan mensen als jij toch niet gewoon interessante stukjes voor ons schrijven? Zoveel kennis, zoveel betrokkenheid bij de onderwerpen! ;-)
Ronald M.Offerman
Ik geloof dat er heel veel mooie dingen gaan gebeuren. Ik weet ook niet beter van de jaren dat ik in Noord woonde, dan dat het hele terrein verboden toegang was.
JohnN
-6-  JohnN:
@Ronald: Niet voor mij Ronald, ik had een pasje. Dat ze wat wantrouwig waren tegenover bezoekers van buiten is natuurlijk niet zo verwonderlijk. Het was een research centrum, de chef-kok van een sterrenrestaurant laat ook niet iedereen zomaar toe in de keuken...
@wk: Ik keek via jouw eerste link naar de bewerkte foto voor dat ontwerp. Het leek mij meer op een overmaatse koksmuts.
JohnN
-7-  JohnN:
Ter aanvulling op mijzelf: in de late jaren dertig werden in rap tempo nieuwe tankers gebouwd. Vele door NDM/NDSM. De Ondina http://www.ssmaritime.com/Ondina.htm in 1939. De Cleodora in datzelfde jaar op de Vlissinger werf De Schelde, maar ook zij werd gemotoriseerd door het Amsterdamse Werkspoor. Beide schepen, oorlogsoverlevers, bleven nog lang in dienst. In de jaren 1946-1959 regelmatig in de NDSM dokken voor onderhoud. Toen de Shelltoren werd gebouwd was de tijd van de mammoettankers aangebroken: 100.000 - 200.000 ton en waren die roemruchte 'kleintjes' (ca. 10.000 ton) allang tot schroot verwerkt.
Terrence
-8-  Terrence:
Goed geschreven, mooi onderwerp! Natuurlijk veranderen gebouwen in de loop der tijd. Zoals ook smaak verandert. Dat is op zich helemaal niet erg en zelfs vrij natuurlijk. Ik ben er stiekem blij mee dat wij niet voortduren blijven vasthouden aan het oude maar - in overleg! - met z'n allen de toekomst in gaan.

Was het gebouw trouwens niet aangekocht door Duncan Stutterheim na de verkoop van ID&T? Met de bedoeling er een creatieve broedplaats van te maken? Ik zou het leuk vinden als een deel werd verbouwd tot studentenwoningen en misschien kan een deel worden verbouwd tot budgethotel zodat ook toeristen met een iets kleinere beurs kunnen genieten van een uniek stukje Amsterdam?
Suffie
-9-  Suffie:
Dat laatste zal het wel niet gaan worden, Terrence. Als er inderdaad grootschalig gaat worden geyuppificeerd, dan mag je er gerust van uitgaan dat al die gegoede burgers niet zitten te wachten op zo'n stelletje verkoopprijsdrukkende, werkschuwe kunstenaars. En laten we het over de zuipende drugstoeristen maar niet hebben....
JohnN
-10-  JohnN:
@Terrence: Dat broedplaatsplan is gestrand, en er moest natuurlijk toch eindelijk eens iets gaan gebeuren. Laat ik nog 1 positief punt noemen: het is de bedoeling dat er boven een buitenomgang de hele dag vrij toegankelijk blijft voor publiek. (Zal wel achter veiligheidsglas zijn om het mensen met spectaculaire plannen niet te makkelijk te maken.)
Herbert
-11-  Herbert:
Dat draaiende restaurant is een ernstige aanranding van het gebouw.

De kroon is een gestileerde boorkop.
JohnN
-12-  JohnN:
@Herbert: Hier sla je de spijker op de kop (om in de beeldspraak te blijven). Ik wil met dit artikel niet al te negatief zijn, het is immers toch heel mooi als er eindelijk weer leven in het gebouw komt na zo lange tijd van leegheid. Maar ik moet je hier wel bijvallen: de 'kroon' is een van de 2 belangrijke aspecten waardoor het gebouw zo markant is (het andere is de verhoogde bouw waardoor het ahw 'op een tafel' staat)
De gretigheid waarmee de nieuwe ontwerpers zich erop gestort hebben heeft hen verleid om het unieke uitzichtsaspect van de bovenetages primair commercieel te (mis)bruiken. Dat dakrestaurant is gewoon giga 'oversized' en daardoor zal het daarbovenop terug te plaatsen kroon(tje) in het niet vallen.
De oorspronkelijke uitstraling door het vrij en open geplaatste ornament wordt hierdoor volkomen teniet gedaan. Dit belangrijke detail verdient beter: het ornament heeft een dubbele betekenis, het verwijst inderdaad naar de activiteit van Shell als gas en olieboorder en tegelijk naar de koninklijke status van de oude Nederlands-Britse onderneming. Zou men hierbij wel voldoende stilstaan? Ik noemde de presentatie niet voor niets een 'oversized koksmuts'. De ziel dreigt te worden opgeofferd aan dat restaurant. Alsof Iamsterdam alleen maar steeds moet eten... De vergelijking is natuurlijk niet reëel, maar het Empire State Building en het Crysler Building in Manhattan staan er nog steeds precies zo bij als toen ze werden gebouwd in de eerste helft van de vorige eeuw. Zelfs de Amerikanen zijn niet zo gek om daar een roterend restaurant bovenop te zetten.
JohnN
-13-  JohnN:
Ik ontving een e-mail van adamtoren.nl. Goed dat er alert gelezen wordt!
@Terrence: ID&T vestigt zich wel met een 'top-notch' kantoor in de toren. Adamtoren gaat ervan uit dat de uitstraling hiervan een 'breeding effect' heeft op andere creatieve ondernemingen. Misschien ontstond er een misverstand door het woord 'breeding'. Ik heb niet de indruk dat er gastvrijheid geboden gaat worden aan minvermogende kunstenaars, die lijken me op het NDSM terrein eerder ontplooiing te kunnen vinden.
@Suffie: Er wordt mij gemeld dat er geen 'top-notch appartementen' zullen komen in de toren zelf. De appartementen van 1,2 miljoen up die worden aangeboden om in te wonen zijn in andere objecten van Overhoeks. (Hier was mijn informante op de pont blijkbaar op het verkeerde been gezet.)

Algemeen: De oorspronkelijke toren van 15 verdiepingen met er bovenop de kroon wordt een flink stuk verhoogd door 2 dubbelhoge verdiepingen. Wordt uiteindelijk dus 19 hoog. Het vlak waarop de 'kroon' wordt geheven wordt op 19-hoog herplaatst.
Ik blijf van mening dat het ontwerp afbreuk doet omdat de nieuwbouw overgedimensioneerd is tov het oorspronkelijke vierkante vlak. Bovendien zal het glazen panorama restaurant een zee van licht uitstralen waardoor niemand het kroon(tje) nog ziet.
Suffie
-14-  Suffie:
Ik ga in deze mee met Terrence... Als de stad en de samenleving evolueren is het logisch dat ook de bebouwing en de infrastructuur aan de veranderende eisen meeveranderen. Dat geldt ook voor dit gebouw. En laten we eerlijk zijn, we kunnen niet met droge ogen beweren dat we hier te maken hebben met een cultuurhistorisch bouwwerk. Wat we nu 'markant' noemen was begin jaren zeventig nog een megalomane, grootkapitalistische puist aan de hemel, met daar bovenop het gigantische symbool van de neokoloniale sentimenten van de Nederlandse Staat.

Ik begrijp het gevoel echter wel. Nog niet zo lang geleden is de school waar ik ooit een belangrijke periode in mijn leven heb mogen doorbrengen gesloopt om plaats te maken voor iets functionelers. Dat voelt niet fijn. Alsof de fijne herinneringen vervagen als je ze niet langer kunt toetsen aan een zichtbare werkelijkheid. Voor de mensen die jarenlang met hun lunchpakketje langs deze toren wandelden zal het gevoel vergelijkbaar zijn.

Laten we echter wel het walletje bij het schuurtje laten, John en onze meningen niet te veel laten overheersen door het gevoel. Over dat restaurant bijvoorbeeld: ik weet niet waar jij normaliter eet en wat je onder 'stemmige sfeer' verstaat, maar in een restaurant dat een dergelijke 'zee van licht' uitstraalt dat het de rest verduistert kun je vermoedelijk met succes een wietplantage huisvesten.

Reageren?  

Lees vooraf even de regels voor discussies op Amsterdam Centraal door.

Eigen afbeelding bij reacties? Ga naar gravatar.com en meld je aan met het mailadres dat je ook hier voor reacties gebruikt.

(verschijnt niet online, is nodig voor gravatar afbeelding)
(optioneel veld)
Om geautomatiseerde spamreacties te voorkomen, wordt u gevraagd deze simpele vraag te beantwoorden.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.