Home > > De Vierde Man (1983)

De Vierde Man (1983)

Filmrubriek over films met een relatie tot Amsterdam

Affiche De Vierde ManPaul Verhoeven in Amsterdam, deel 1.

Je kunt zijn films goed of slecht vinden, maar één ding is zeker: Paul Verhoeven (*1938) heeft een ongekend fanatieke manier van films regisseren, hetgeen zijn vakmanschap alleen maar heeft versterkt. Naar eigen zeggen is films maken: 'vroeg in de ochtend opstaan en denken: 'kom vandaag gaan we eens iets draaien waarover men het nog jaren zal hebben'. Hij studeerde wis- en natuurkunde in Leiden. Misschien is het naast zijn gedrevenheid wel deze beta-precisie die een rol heeft gespeeld bij zijn succesvolle oeuvre. De Vierde Man was zijn zesde Nederlandse speelfilm.

De Vierde Man

Filmen tot in perfectie
Een van de lessen van Alfred Hitchcock, een van de meesters waarvan hij als geen ander geleerd heeft, is: vertel een verhaal door het te laten zien. Dit doet Verhoeven dan ook met een nietsverhullende stijl. Zijn films zijn hierdoor alles behalve gepolijst, ze zijn eerder zó rauw dat het de toeschouwer doorgaans voor verrassingen kan doen komen te staan. Expliciete seks en keihard geweld behoren tot het vaste menu dat de toeschouwer voorgeschoteld krijgt. Verhoeven probeert al zijn films tot perfectie te tillen en doet geen hierbij concessies. Mede door deze gedrevenheid is hij jegens acteurs op de set recht voor zijn raap. Als acteur werken met Verhoeven betekent dat je hem volledig moet vertrouwen, je volledig overgeeft aan zijn wensen en precies moet doen wat hij van je vraagt (ook als dit betekent om volledig naakt te gaan voor de camera), anders is de samenwerking gedoemd te mislukken.

De Vierde Man

Verhoeven en zijn passie
De passie van Verhoeven om verhalen door middel van beeld te vertellen kreeg het eerst vorm in een door hemzelf op zeer vroege leeftijd getekende Dick Bos-achtige strip getiteld: The Killer. De strip zat zo goed in elkaar dat het zowaar een klein filmscenario leek. Film zat overduidelijk in zijn DNA. Het schrijven van filmscenario’s liet hij voor zijn Nederlandse films echter over aan Gerard Soeteman (*1936), zijn vaste Nederlandse scenarioschrijver die ook verantwoordelijk was voor het scenario van De Vierde Man, naar de novelle van Gerard Reve.

Onverfilmbare novelle
Reves novelle De Vierde Man verscheen in april 1981 en was aanvankelijk bedoeld als boekenweekgeschenk. De CPNB was hier fel tegen, hetgeen uiteindelijk leidde tot afwijzing. De hoofdzakelijke reden die ze hiervoor aandroegen was dat het hoofdpersonage zich te veel inliet met de herenliefde. Gelukkig verscheen het uiteindelijk als zelfstandig boek in het oeuvre van Reve. Dat het nog geen jaar later werd verfilmd leek een wonder. Op pagina 102 van deze novelle geeft Reve zelfs een knipoog naar de onverfilmbaarheid van De Vierde Man, Reve schrijft: 'Welke filmkoning kon dit gegeven gebruiken en aannemelijk maken.' Paul Verhoeven dus!

Duidelijk is dat de betekenis van het oeuvre van Verhoeven voor de Nederlandse film ongekend is. Hij heeft met zijn films een golf aan vernieuwingen teweeggebracht. De woorden van Jan Wolkers (1925-2007) spreken boekdelen: 'Met de verfilming van Turks Fruit (1973), werden eindelijk de ramen wijd tegenover elkaar opengezet. De boertige kluchtigheid van onze nationale filmindustrie werd weggeblazen door de razernij van een met hartstocht vertelde liefdesgeschiedenis, waarover men in Amerika schreef: ’Turkish Delight makes Last Tango in Paris look like a tea dance’ en zo was het!’.

Jezus als robot
Verhoeven won in 2004 de Bert Haanstra oeuvreprijs van de Nederlandse film. Hij mag worden beschouwd als een revolutionaire enfant terrible van de Nederlandse cinema. Zijn regiedebuut in Amerika was de blockbuster Robocop (1987) en is in feite een moderne variant op het verhaal van Jezus. Hoofdfiguur Alex Murphy (Peter Weller) moet lijden en sterven, om vervolgens uit de dood te herrijzen. Aan het einde van de film wordt de symboliek van Robocop als Jezusfiguur duidelijk als hij met pistool in zijn uitgestrekte arm over water richting zijn vijand lijkt te lopen.
Robocop is een geheel eigenzinnige Amerikanisering van Jezus. Een soort bizarre mix tussen Jezus, John Wayne en futuristische elementen uit Metropolis van Fritz Lang.

Naast een passie voor film, hetgeen in zijn oeuvre veel knipogen en referenties naar zijn grote voorbeelden opleverde, heeft Verhoeven een passie voor Jezus, een wederkerende thematisch gegeven in zijn oeuvre. Zo ook in De Vierde Man waar Herman (Thom Hoffman) gekruisigd in een kerk hangt alleen gekleed in een felrode zwembroek. Homoseksualiteit wordt hier onbeschaamd en bijna godslasterlijk gekoppeld aan Jezus, typischer Verhoeven dan dit kan het haast niet.

De bonte cameraman
Het camerawerk van De Vierde Man is van Jan de Bont. Hij draaide in totaal zes films samen met Verhoeven. Zijn werk als cameraman is fenomenaal. Net als Verhoeven waagde ook hij de oversteek naar Hollywood. Hij was verantwoordelijk voor het camerawerk van onder andere: Roar (1981), Cujo (1983), Die Hard (1988), The Hunt for Red October (1990), Basic Instinct (1992) en Lethal Weapon 3 (1992). Zijn regiedebuut was de aan perfectie grenzende actiefilm Speed (1994).
Een van zijn vaste kenmerken is een constant bewegende camera, en een felle directe lichtbron in de achtergrond van het beeld. In De Vierde Man duidelijk zichtbaar wanneer Reve (Jeroen Krabbé) van het ene naar het andere perron probeert te komen en door de lange gang van het centraal station rent op zoek naar Herman (Hoffman).

Fatale vrouwen
In de titelsequentie zien we, onder begeleiding van de prachtige soundtrack van Loek Dikker, hoe een zwarte spin vliegjes in haar web vangt en loopt over een beeldje van een gekruisigde Jezus. Het symboliseert hoe de toeschouwer het vrouwelijk hoofdpersonage Catherine Halsslag (Renée Soutendijk) van De Vierde Man moet interpreteren. Zij is de zwarte weduwe die haar mannen als prooien vangt met haar verleidelijke schoonheid. Naast Catherine uit De Vierde Man (1983) behoren ook personage Catherine Tramell (Sharon Stone) uit Basic Instinct (1992) en Lori (Sharon Stone) uit Total Recall (1990) inmiddels tot een van de meest spraakmakende femmes fatale uit de filmgeschiedenis, wat maar aangeeft hoe ver Verhoeven zijn actrices krijgt in hun duivelse spel.

Een ontmoeting in Amsterdam
Hoewel slechts de openingsscène en de daaropvolgende scène uit De Vierde Man zich in Amsterdam afspelen, is de stad voor het verhaal van wezenlijk belang. De film opent in de slaapkamer van een Amsterdamse woning waar schrijver en alcoholist Gerard Reve (Krabbé) trillend ontwaakt door het tergende vioolspel van zijn vriend. Een frontaal shot van een poedelnaakte Krabbé tekent meteen het expliciet seksuele karakter van de film. Het gevolg dat Reve aan de ergernis aan zijn vriend geeft, laat droom en werkelijkheid vanaf dat moment door elkaar lopen.

Op weg naar Vlissingen om een lezing te geven ontmoet Reve de jonge Herman (Thom Hoffman) in een kiosk. Cruciale ontmoeting omdat Reve vanaf het moment dat hij Herman ziet, op slag verliefd wordt en seksueel geobsedeerd raakt van hem.

Nachtmerrie of werkelijkheid?
Tijdens de lezing in Vlissingen wordt hij vanuit het publiek voortdurend gefilmd door de mysterieuze Christine Halsslag (Renée Soutendijk). Ze intrigeert hem en hij besluit bij haar de nacht door te brengen. Vanaf dit moment komt er aan de surrealistische nachtmerrie waarin Reve verkeert geen eind. Reve draait door omdat hij denkt dat alle onheilspellende voortekenen die hij ziet kloppen, welke zijn complottheorieën constant bevestigen. Droom en werkelijkheid lopen door elkaar. Hij laat ratio varen voor zijn instinct. Of het uiteindelijk allemaal waar is of niet? Voor het antwoord op deze vraag moet de film met eigen ogen gezien worden. Verhoeven gebruikt toevalligheden (of niet), complottheorieën en bijgeloof in deze film om zowel het hoofdpersonage Reve, alsmede de toeschouwer, op het verkeerde been te zetten. Net als in Basic Instinct blijft het de vraag of het allemaal niet de ingenieuze voorbedachte rade was van de femme fatale… Doodeng!

Vierde Man, De (1983) Regie: Paul Verhoeven Met: Jeroen Krabbé, Renée Soutendijk, Thom Hoffman. Thriller/drama, 102 min.
In Nederland op dvd uitgegeven in de Rob Houwer Filmcollectie.


Reageer op "De Vierde Man (1983)"

Reageren?  

Lees vooraf even de regels voor discussies op Amsterdam Centraal door.

Eigen afbeelding bij reacties? Ga naar gravatar.com en meld je aan met het mailadres dat je ook hier voor reacties gebruikt.

(verschijnt niet online, is nodig voor gravatar afbeelding)
(optioneel veld)
Om geautomatiseerde spamreacties te voorkomen, wordt u gevraagd deze simpele vraag te beantwoorden.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.