Home > > Ed van der Elsken: Mijn Amsterdam

Ed van der Elsken: Mijn Amsterdam

Filmrubriek over films met een relatie tot Amsterdam

Ed van der Elsken

De compilatie getiteld: Ed van der Elsken - Mijn Amsterdam, toont met name Amsterdammers zoals Van der Elsken hen zag. Zijn Amsterdam wordt bevolkt door extraordinaire typetjes, buitenbeentjes en nozems. Van der Elsken portretteerde op zijn foto’s en in zijn films échte mensen, mensen zonder masker, mensen die afwijken van het normale en die hij als bijzonder zag. Thema’s in zijn werk zijn moed, individualisme en vrijheid, in zowel zijn leven als in zijn werk.

"Het noodlot, het lot, mijn bestemming!"
Fotograaf/filmer Ed van der Elsken (Amsterdam, 10 maart 1925 – Edam, 28 december 1990) weet nog precies wanneer zijn liefde voor fotografie begon: "Ik wist opeens dat ik het wou! Ik meen mij te herinneren, aan het eind van de Tweede Wereldoorlog. Toen werden wij bevrijd door de Engelsen. Zij hadden Engelse weekbladen bij zich, waaronder Picture Post, een beroemd goed geïllustreerd tijdschrift. Toen kocht ik in Amsterdam het boek Naked City van fotograaf Arthur 'Weegee' Fellig. Hij werkte met een Speed Graphic (een oude perscamera met flitser erop, red.) en was doorgaans eerder dan de politie ter plaatse bij een brand of moord. Nou dat was het noodlot, het lot of mijn bestemming, van de een op de andere dag wist ik het!"

Oudezijds Achterburgwal, 1961, van Ed van der Elsken

Niet voor de aap z’n reet…
Hij ging de straat op met zijn platencamera in de hand en begon met het fotograferen van boeren die de hoeren bezochten op de Zeedijk in Amsterdam. Van deze momentopnames uit de rosse buurt in Amsterdam maakte hij ansichtkaarten. Ooit probeerde hij het te maken als societyfotograaf. Hij werd door hoofdredacteur van een Frans glamourtijdschrift gevraagd om een dubbelportret te maken van Orson Welles en Madame Fate. Hij maakte het portret met een oude platencamera, maar hield de lensdop tijdens de belichting iets voor de lens, deze is nog zichtbaar rechts onder op de foto… Van der Elsken voelde zich lullig en het lot wilde dat van der Elsken niet voor de glamour was weggelegd. Van der Elsken wilde hij dingen maken die bleven, geen vluggertjes: "Een tijdschrift flikker je weg, een boek blijft! Ik maak blijvertjes en die maak ik niet voor de aap z’n reet". De onderstaande foto toont twee 'bad boys' en twee opgemaakte dames met bijenkorf kapsels (foto: Oudezijds Achterburgwal, 1961, Stadsarchief Amsterdam).

Een compilatie van zijn films
De dvd Ed van der Elsken Mijn Amsterdam bevat al zijn films die hij in Amsterdam heeft opgenomen:

  • Introductie Mijn Amsterdam (Jan Bosdriesz, 2000/1988, 10 minuten).
    Van der Elsken vertelt over zijn onderduiking in Noord-Brabant ten tijde van de Tweede Wereldoorlog en hoe zijn passie voor fotografie begon. 

  • Found Footage - Armoede, Afbraak en Waterlooplein (Ed van der Elsken, 1962/1964, 8 minuten).
    We zien de oude Joodse buurt die wordt afgebroken. Tragische element hierin is dat de buurt moest worden afgebroken, omdat de oorspronkelijke bewoners, die geur en kleur gaven aan de buurt, tijdens de oorlog waren gedeporteerd en nooit meer zijn teruggekeerd naar hun woningen en winkels… De resonantie van de beelden met daarover de stem van Van der Elsken die dit beschrijft beklijft.

  • Lieverdjes - kinderen in Artis en zwemmend in een gracht (Ed van der Elsken, 1963, 6 minuten).
    Kinderen stappen in een rondvaartboot op weg naar Artis. Prachtige moment is wanneer een van de jongetjes zijn tas open doet. Van der Elsken vraagt hem wat er in zit. Met een plat accent antwoord het jongetje vervolgens: "Ik heb brootjus bij me voor mij en muh sussie".

  •  Welkom in het leven lieve kleine - over zijn jonge gezin in de Nieuwmarktbuurt (Ed van der Elsken, 1963, 32 minuten).
    In de openingsscène zien we van der Elsken door de straten van Amsterdam scheuren met naast hem zijn zwangere toenmalige vrouw Gerda. Ze wordt steeds chagrijniger en droeviger naarmate haar zwangerschap voortschrijdt. Van der Elsken noemt haar 'een wandelende aanklacht tegen het vrouw zijn'. Ten tijde van het filmpje woonde hij schuin tegenover De Waag op de Nieuwmarkt. Te zien zijn grote oude auto’s en bedrijfswagens met beschilderde namen van bedrijven. Een prachtig tijdsbeeld.

  • Hee Poppelepee - de laatste dag voor de verhuizing van het Waterlooplein (Ed van der Elsken, 1967, 12 minuten).
    Een film over de markt op het Waterlooplein, hij filmt deze in afwachting van een grote verhuizing van die markt, welke lijkt uit te blijven… Wat Van der Elsken over de Waterloopleinmarkt zegt, is bijna poëtisch en geldt nog steeds:
    "Het Waterlooplein. De Waterloopleinmarkt is iets…is iets…dat je niet zonder meer kunt afschrijven, zonder meer kunt wegdoen, opruimen, met het motto grote stad, vooruitgang, ruimtegebrek. Waterlooplein, de markt is, is waanzinnig, is onverwacht, is zot, is lawaai, humor, gein, je kan er nog wat kopen ook. Maar het is vooral sfeer, het is speeltuin, het is anarchie, vrijheid, rotzooi, fijne viezigheid, ouwe troep, zotte troep, ongelofelijke mensen, een vluchthaven, een ouderwetse romantische oase. Het is ongeorganiseerd, ongereglementeerd, iedereen rotzooit maar zo’n beetje an, het is overleefd, het is ouderwets, het is niet 'efficiënt', het is voor de vrijbuiter, de vrijbuiters, de vrijbuiter die leeft in iedereen, in haast iedereen…"

  • Dia show - een zomers beeld uit de jaren zestig en zeventig (Ed van der Elsken, 1976, 4 minuten).
    In kleur zien wij blowende jongeren, hun haren zijn langer en hun broekspijpen wijder. We zien iemand met de krant 'De Rode Vlag' welke kopt: 'Weg met het verkiezingsbedrog'. We horen een verhaal van een vrouw die een lift kreeg van een man in een truck. Ze vertelt een anekdote dat ze eens een lift kreeg van iemand, ze mocht achterin stappen en meerijden. Ineens zegt ze: 'ik denk ineens wat voel ik nou, een been van iemand…' Bleek ze een lift in een lijkwagen te hebben gekregen…

  • Daan Doris - scènes uit de film Welkom in het leven, lieve kleine bis (Ed van der Elsken, 1981, 7 minuten).
    Een film over zijn zoon, in kleur. We zien de jonge Daan Doris als kraker en als jongere die in een opvangcentrum zit en niets anders wil dan drummen.

  •  Een fotograaf filmt Amsterdam - een persoonlijk portret van de stad en mensen op straat (Ed van der Elsken, 1983, 57 minuten).
    De langste film op de dvd opent met het een snelle scène opname dwars door de straten van Amsterdam. Dan zien we een man met een baard in de Damstraat naar van der Elsken kijken, bang om te worden herkend roept hij even later tegen de filmer: "It’s not good for a dealer ey?!". We zien kleurrijke filmopnames van de stad Amsterdam begin jaren tachtig van de vorige eeuw. We zien een typisch Amsterdams café-restaurant genaamd De Happetap, een close-up van een bord met daarop "Ik loop af te kicken, ik ben ziek als de kanker en niemand die het ziet, mijn verdriet". Er staat een stand met een groot protestbord met de tekst: 'stop de neutronenbom’. Het straatbeeld in de Damstraat wordt gedomineerd door orgelmuziek, dealers, junkies. Op een gegeven moment komt Van der Elsken midden op het Muntplein zijn ex Gerda tegen op de fiets, "Krijg nou de zenuwen, m'n ex!", hij filmt haar en zij fotografeert hem. Wat opvalt aan het straatbeeld is dat het bestemmingsplan hetzelfde lijkt te zijn gebleven. Veel van de winkels in de Reguliersbreestraat zitten nog op dezelfde plek; McDonalds, Hema, seksshop. Wat er wel is veranderd, zijn de kleuren: de gele voorrangsborden, de rode tramhokjes, de bruine Amsterdammertjes, de als Dinky Toys-ogende auto’s in het rood, groen, bruin, grijs…

  • Extra: Het Amsterdam van Ed van der Elsken - over de tentoonstelling My Amsterdam van curator Martin Parr (Walter Stokman, 2005, 22 minuten).
    In Het Amsterdam van Ed van der Elsken vertellen de subjecten op de foto’s van van der Elsken over de foto waar zij op staan en het moment dat deze werd genomen. Het is interessant om te zien hoe de mensen op de foto’s klinken en hoe ze tegen van der Elsken en zijn faam aankijken. De typetjes die van der Elsken opzocht blijken pas als je ze op film ziet bewegen en hoort praten hoezeer het typetjes zijn… Hierdoor gaan de typetjes, de foto’s en de verhalen eromheen pas echt leven… Prachtig!

Ed van der Elsken - Mijn Amsterdam (10 Films op 1 DVD, ISBN: 9789054448372, Uitgeverij Rubinstein/VPRO, 163 minuten), verkrijgbaar op dvd bij de betere dvd-speciaalzaak.


Reageer op "Ed van der Elsken: Mijn Amsterdam"

Reageren?  

Lees vooraf even de regels voor discussies op Amsterdam Centraal door.

Eigen afbeelding bij reacties? Ga naar gravatar.com en meld je aan met het mailadres dat je ook hier voor reacties gebruikt.

(verschijnt niet online, is nodig voor gravatar afbeelding)
(optioneel veld)
Om geautomatiseerde spamreacties te voorkomen, wordt u gevraagd deze simpele vraag te beantwoorden.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.