Home > > Riphagen: Een van de meest kwaadaardige Amsterdammers ooit

Riphagen: Een van de meest kwaadaardige Amsterdammers ooit

Filmrubriek

Riphagen affiche

Amsterdam Centraal heeft de primeur: Tomas A. Dulfer bespreekt de nieuwe film 'Riphagen'.

In Riphagen speelt acteur Jeroen van Koningsbrugge Andries Riphagen, de in 1909 in de Amsterdamse Quellijnstraat geboren 'Al Capone van Amsterdam'. Hij was al in de jaren ’30 van de vorige eeuw de ongekroonde koning van de Amsterdamse onderwereld. Tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerde hij met de Duitsers en maakte tegen betaling jacht op Joodse onderduikers. Naar schatting was hij persoonlijk verantwoordelijk voor de deportatie van meer dan 200 (Joodse) Nederlanders.

Door chantage, leugens, manipulatie en opportunisme krijgt hij van iedereen precies wat hij wil. Hij troggelt geld, juwelen en zelfs huizen af bij Joden, die in alle vertrouwen hun waardevolle bezittingen aan hem afstaan, zodat hij daarover kan waken tot na de oorlog. In werkelijkheid bewaart hij ze voor zichzelf in een kluis in Luxemburg.

Riphagen

[Klik voor hele afbeelding]

Riphagen houdt niet alleen Joden, maar ook de Sicherheitsdienst (SD) en het verzet voor de gek en komt overal mee weg. Hierdoor waant hij zich onaantastbaar, totdat hij de verzetsgroep van Gerrit van der Veen verraadt en de jonge politieagent en verzetsstrijder Jan van Liempd (Kay Greidanus) de jacht op hem opent. Riphagen is echter nooit berecht: nadat hij in mei 1945 was gearresteerd, vluchtte hij in 1946 via Spanje naar Argentinië en werd een persoonlijke vriend van Juan en Evita Perón. Hij overleed naar verluidt in 1973 in een privékliniek in Zwitserland.

Fantastisch verhaal

Regisseur Pieter Kuijpers vond het verhaal fantastisch. Hoe in die tijd de penoze de politie vertelde wat zij moest doen. Het gaf hem naar eigen zeggen een nieuwe blik op de Tweede Wereldoorlog. Het realiseren van deze film heeft uiteindelijk zo’n twintig jaar geduurd. Kuijpers heeft samen met acteur en creative producer Jeroen van Koningsbrugge en de VPRO de film opgezet en weten te realiseren. Voor de film hebben de filmmakers gebruik gemaakt van het boek Riphagen van Bart Middelburg en René ter Steege, en van de verhalen van Rob Riphagen, de zoon van Riphagen die gevlucht is naar Mallorca.

Identificatie met het slechte

Films met een antagonist (een slechterik als hoofdpersonage) zijn een mer à boire. We verplaatsen ons in de slechterik en dit levert bloedstollende spanning en soms zelfs een moeilijk te verteren identificatie op. Twee moderne voorbeelden hiervan zijn The Usual Suspects en The Silence of the Lambs. Deze films hebben een belangrijke overeenkomst en een belangrijk verschil. In de eerste film zien we de antagonist echter niets slechts doen, dit valt alleen op te maken uit de verhalen en mythes die over hem worden verteld. In The Silence of the Lambs ligt dit duidelijk anders. De overeenkomst tussen de twee films is dat de antagonist uiteindelijk de benen neemt. Dit betekent dat hij nog onder de mensen is en zijn terreur kan voortzetten als de film is afgelopen. Een film zonder een einde waarin de slechterik in zijn kraag gegrepen wordt of wordt gedood zet eigenlijk de spanning voort tot ver na de aftiteling, omdat de toeschouwer die de bioscoop uitloopt bewust of onbewust zal oppassen voor het dreigende gevaar.

Antagonisten bewandelen soms ook een pad waarin de scheidslijn tussen goed en kwaad een grijs gebied wordt. Neem bijvoorbeeld Martin Scorsese z’n maffiafilm Goodfellas. Hierin is het personage gespeeld door Ray Liotta, maffioso en door en door slecht, maar kiest hij uiteindelijk voor de kant van justitie. Zo ook in Taxi Driver. Het hoofdpersonage gespeeld door Robert De Niro was doorgedraaid en door zijn gekte en eigenrichting een slechterik. Maar zijn intentie was goed: namelijk om criminaliteit te bestrijden en een jonge prostituee (Jodie Foster) van haar ondergang te redden. Dit maakte hem uiteindelijk toch een held, hetgeen de identificatie van de toeschouwer met het personage bemakkelijkt.

De spanning in Riphagen wordt niet veroorzaakt doordat de toeschouwer hoopt dat Riphagen zal ontkomen, daarvoor is het personage te kwaadaardig. De spanning wordt juist in gang gezet en hoog gehouden door de manipulatieve leugens van slechterik Riphagen en de gevolgen hiervan. Het is een grijs gebied waarin de toeschouwer wordt meegezogen en constant op het verkeerde been wordt gezet. Riphagen zorgt er af en toe voor dat de toeschouwer tegen de nietsvermoedende personages op het bioscoopscherm wil schreeuwen: “Nee geloof hem niet! Pas toch op!”.

Riphagen

[Klik voor hele afbeelding]

Een acteur die zo’n personage speelt moet, om het geloofwaarig te kunnen vertolken, volledig opgaan in zijn rol. Mijn overtuiging is dat een acteur wel altijd moet begrijpen waarom hij iets speelt, dan houdt hij controle over het spel. Maar omdat sommige personages echter zo door en door kwaadaardig zijn, is het soms een moeilijke opgaaf dit te doorgronden. Om echt overtuigend slecht te zijn moet een acteur soms zijn eigen grenzen van goed en kwaad overschrijden. Jeroen van Koningsbrugge geeft Riphagen in zijn spel een subtiele dubbele laag (een grijs gebied tussen goed en kwaad) waardoor hij de toeschouwer weet mee te sleuren in de leugenachtige werkelijkheid van zijn personage. Zijn spel in combinatie met zijn aggressieve kop, Amsterdamse accent, kledingstijl die sterk doet denken aan Al Capone en het constante afreageren op een bokszak maken het personage compleet.

Het handheld camerawerk van Bert Pot zorgt dat de toeschouwer voelt alsof hij erbij is, het productiedesign zorgt voor een prachtig tijdsbeeld van de Tweede Wereldoorlog. Het prestigeproject van regisseur Pieter Kuijpers en acteur Jeroen van Koningsbrugge is zonder meer een aanrader.

Riphagen gaat op 22 september in premiere.

Regie: Pieter Kuijpers.

Met: Jeroen van Koningsbrugge, Kay Greidanus, Lisa Zweerman, Sigrid ten Napel, Peter Blok, Anna Raadsveld, Antoinette Jelgersman, Tjebbo Gerritsma, Micha Hulshof en Sieger Sloot.

Productie: PUPKIN (Pieter Kuijpers, Sander van Meurs en Iris Otten) in samenwerking met VPRO (Joost de Wolf).

Scenario: Thomas van der Ree en Paul Jan Nelissen.

Camera: Bert Pot, NSC.

Speelduur: 130 minuten.


drie reacties op "Riphagen: Een van de meest kwaadaardige Amsterdammers ooit"

Peter mallant
-1-  Peter mallant:
Riphagen is inderdaad een fantastische film, een film met internationale allure
En ik ben blij dat ik daar ook een kleine bijdrage aan heb mogen geven door te figureren in deze film
Ik ben de komende twee weken op het Nederlands Filmfestival en ik ga de film zeker zien
Een absolute aanrader en een unieke film voor Nederland
Bart van der Kolk
-2-  Bart van der Kolk:
Echt heel indrukwekkende film, en, maar dat is heel persoonlijk: ik zie Jeroen van Koningsbrugge toch steeds weer als 'rechercheur Kamp', want ik vond 'Smeris' toch wel de beste serie in de afgelopen 10 jaar! Het is moeilijk hem echt serieus te nemen... Neemt niet weg dat hij een indrukwekkende prestatie heeft neergezet! (hoop dat 'Smeris' nog een doorstart mag krijgen..)
Milena Tsareva
-3-  Milena Tsareva:
Deze film pakte me niet direct en ik moest mezelf zelfs even aanzetten te blijven kijken na de eerste pakweg drie, vier kwartier. Daarna heb ik dit meesterwerk ademloos uit zitten kijken tot de laatste letter van de aftiteling. Echt een hele goede film.

Reageren?  

Lees vooraf even de regels voor discussies op Amsterdam Centraal door.

Eigen afbeelding bij reacties? Ga naar gravatar.com en meld je aan met het mailadres dat je ook hier voor reacties gebruikt.

(verschijnt niet online, is nodig voor gravatar afbeelding)
(optioneel veld)
Om geautomatiseerde spamreacties te voorkomen, wordt u gevraagd deze simpele vraag te beantwoorden.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.